śivakṣetrāṇi yairvipraiḥ samānītāni tatra ca
ṛṣaya ūcuḥ
śivakṣetrāṇi yairvipraiḥ samānītāni tatra ca ||
teṣāṃ sarvāṇi gotrāṇi vada sūtaja vistarāt
||1||शिवक्षेत्राणि यैर्विप्रैः समानीतानि तत्र च ॥
तेषां सर्वाणि गोत्राणि वद सूतज विस्तरात्
kasya gotrodbhavairvipraiḥ kiṃ kṣetraṃ samupārjitam ||
śaṃkarasya prasādena tasminkāla upasthite
||2||कस्य गोत्रोद्भवैर्विप्रैः किं क्षेत्रं समुपार्जितम् ॥
शंकरस्य प्रसादेन तस्मिन्काल उपस्थिते
kiyatyapi ca gotrāṇi camatkārapurottame ||
sthāpitāni subhaktena tenānartena sūtaja
||3||कियत्यपि च गोत्राणि चमत्कारपुरोत्तमे ॥
स्थापितानि सुभक्तेन तेनानर्तेन सूतज
tvayā proktaṃ purā dattaṃ puraṃ kṛtvā dvijanmanām ||
na ca teṣāṃ kṛtā saṃkhyā tasmāttāṃ parikīrtaya
||4||त्वया प्रोक्तं पुरा दत्तं पुरं कृत्वा द्विजन्मनाम् ॥
न च तेषां कृता संख्या तस्मात्तां परिकीर्तय
sūta uvāca
upadeśaḥ purā datto dvisaptatimunīśvaraiḥ ||
ānartādhipatiḥ pūrvaṃ kuṣṭharoga prapīḍitaḥ ||
śaṃkhatīrthaṃ samāgatya snānaṃ cakre tvarānvitaḥ
||5||उपदेशः पुरा दत्तो द्विसप्ततिमुनीश्वरैः ॥
आनर्ताधिपतिः पूर्वं कुष्ठरोग प्रपीडितः ॥
शंखतीर्थं समागत्य स्नानं चक्रे त्वरान्वितः
tena nāśaṃ gataḥ kuṣṭho bhūpatestasya tatkṣaṇāt ||
tasya tīrthasya māhātmyānnirvi ṇṇasya tanuṃ prati
||6||तेन नाशं गतः कुष्ठो भूपतेस्तस्य तत्क्षणात् ॥
तस्य तीर्थस्य माहात्म्यान्निर्वि ण्णस्य तनुं प्रति
tataḥ sa nīrujo bhūtvā toṣeṇa mahatānvitaḥ ||
tānuvāca muniśreṣṭhān praṇipatya muhurmuhuḥ
||7||ततः स नीरुजो भूत्वा तोषेण महतान्वितः ॥
तानुवाच मुनिश्रेष्ठान् प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः
suvarṇaṃ vā gajāśvaṃ vā rājyaṃ sakalameva vā ||
bhavadbhyaḥ saṃpradāsyāmi tasmādabrūta dvijottamāḥ
||8||सुवर्णं वा गजाश्वं वा राज्यं सकलमेव वा ॥
भवद्भ्यः संप्रदास्यामि तस्मादब्रूत द्विजोत्तमाः
yadyasya rocate yāvanmātramanyadapi dvijāḥ ||
prasādaḥ kriyatāṃ mahyaṃ dīnasya praṇatasya ca
||9||यद्यस्य रोचते यावन्मात्रमन्यदपि द्विजाः ॥
प्रसादः क्रियतां मह्यं दीनस्य प्रणतस्य च
brāhmaṇā ūcuḥ
niṣparigrahadharmāṇo vānaprasthā vayaṃ dvijāḥ ||
sadyaḥprakṣālakāḥ kiṃ no rājyena vibhavena ca
||10||निष्परिग्रहधर्माणो वानप्रस्था वयं द्विजाः ॥
सद्यःप्रक्षालकाः किं नो राज्येन विभवेन च
rājovāca
upakāraṃ samāsādya yaḥ karoti na pāpakṛt ||
upakāraṃ punastasya sa kṛtaghna udāhṛtaḥ
||11||उपकारं समासाद्य यः करोति न पापकृत् ॥
उपकारं पुनस्तस्य स कृतघ्न उदाहृतः
brahmaghnaṃ ca surāpe ca caure bhagnava te śaṭhe ||
niṣkṛtirvihitā sadbhiḥ kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ
||12||ब्रह्मघ्नं च सुरापे च चौरे भग्नव ते शठे ॥
निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः
tasmātkṛtvā prasādaṃ me kiṃcidbrūt dvijottamāḥ ||
yenānṛṇyaṃ pragacchāmi yadyapi syātsujīvitam
||3||तस्मात्कृत्वा प्रसादं मे किंचिद्ब्रूत् द्विजोत्तमाः ॥
येनानृण्यं प्रगच्छामि यद्यपि स्यात्सुजीवितम्
munaya ūcuḥ
satyametanmahābhāga kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ ||
paraṃ tatra bhaveddoṣo yatra dātā tu saspṛhaḥ
||4||सत्यमेतन्महाभाग कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥
परं तत्र भवेद्दोषो यत्र दाता तु सस्पृहः
niḥspṛho yatra rājendra hyupakāraparo bhavet ||
na tatra jāyate doṣaḥ svalpo'pi ca kathaṃcana
||5||निःस्पृहो यत्र राजेन्द्र ह्युपकारपरो भवेत् ॥
न तत्र जायते दोषः स्वल्पोऽपि च कथंचन
tasmāttvaṃ gaccha rājyaṃ svaṃ svadharmeṇa prapālaya ||
iha loke pare caiva yena saukhyaṃ prajāyate
||16||तस्मात्त्वं गच्छ राज्यं स्वं स्वधर्मेण प्रपालय ॥
इह लोके परे चैव येन सौख्यं प्रजायते
evaṃ sa bhūmipo viprairniṣiddhaḥ sa sahasradhā ||
kṛcchreṇa tānpraṇamyoccairjagāma svagṛhaṃ tataḥ
||7||एवं स भूमिपो विप्रैर्निषिद्धः स सहस्रधा ॥
कृच्छ्रेण तान्प्रणम्योच्चैर्जगाम स्वगृहं ततः
tatra gatvā prahṛṣṭā tmākṛtvā ramyaṃ maheśvaram ||
gītanṛtyasavādyaiśca rātrijāgaraṇādibhiḥ ||
cakāra pūrvavadrājyaṃ samaṃtāddhatakaṃṭakam
||18||तत्र गत्वा प्रहृष्टा त्माकृत्वा रम्यं महेश्वरम् ॥
गीतनृत्यसवाद्यैश्च रात्रिजागरणादिभिः ॥
चकार पूर्ववद्राज्यं समंताद्धतकंटकम्
ciṃtayāno divānaktaṃ brāhmaṇānprati tatsadā ||
kathaṃ teṣāṃ dvijeṃdrāṇāmupakāro bhaviṣyati ||
madīyo mama yairdattaṃ gātrametatpunarnavam
||19||चिंतयानो दिवानक्तं ब्राह्मणान्प्रति तत्सदा ॥
कथं तेषां द्विजेंद्राणामुपकारो भविष्यति ॥
मदीयो मम यैर्दत्तं गात्रमेतत्पुनर्नवम्
te'pi sarve muniśreṣṭhāḥ khecaratva samanvitāḥ ||
tapaḥśaktyā yāṃti nānātīrtheṣu bhaktitaḥ
||20||तेऽपि सर्वे मुनिश्रेष्ठाः खेचरत्व समन्विताः ॥
तपःशक्त्या यांति नानातीर्थेषु भक्तितः
teṣu snānaṃ japaṃ kṛtvā tathaiva pitṛtarpaṇam ||
prāṇayātrāṃ punaścakrustatrāgatya sva āśrame
||21||तेषु स्नानं जपं कृत्वा तथैव पितृतर्पणम् ॥
प्राणयात्रां पुनश्चक्रुस्तत्रागत्य स्व आश्रमे
anye tatraiva kurvaṃti nityakṛtyāni ye dvijāḥ ||
tathānye dūramāsādya tīrthaṃ dṛṣṭvā manoharam
||22||अन्ये तत्रैव कुर्वंति नित्यकृत्यानि ये द्विजाः ॥
तथान्ये दूरमासाद्य तीर्थं दृष्ट्वा मनोहरम्
uṣitvā rajanīṃ tatra dvirātraṃ vā punargṛham ||
samāgacchaṃti cānye tu trirātreṇa samāyayuḥ
||23||उषित्वा रजनीं तत्र द्विरात्रं वा पुनर्गृहम् ॥
समागच्छंति चान्ये तु त्रिरात्रेण समाययुः
vārāṇasyāṃ prayāge vā puṣkare vātha naimiṣe ||
prabhāse vā'tha kedāre hyanyasminnahi vāṃchyate
||24||वाराणस्यां प्रयागे वा पुष्करे वाथ नैमिषे ॥
प्रभासे वाऽथ केदारे ह्यन्यस्मिन्नहि वांछ्यते
kadācidatha te sarve kārtikyāṃ puṣkaratraye ||
gatā viniścayaṃ kṛtvā snānārthaṃ dvijasattamāḥ
||25||कदाचिदथ ते सर्वे कार्तिक्यां पुष्करत्रये ॥
गता विनिश्चयं कृत्वा स्नानार्थं द्विजसत्तमाः
paṃcarātraṃ vasiṣyāmo vayaṃ tatra samāhitāḥ ||
tasmādvahniṣu dāreṣu rakṣā kāryā svaśaktitaḥ
||26||पंचरात्रं वसिष्यामो वयं तत्र समाहिताः ॥
तस्माद्वह्निषु दारेषु रक्षा कार्या स्वशक्तितः
evaṃ te samayaṃ kṛtvā gatā yāvaddvijottamāḥ ||
tāvaddha patinā jñātā na kaścittatra tiṣṭhati
||27||एवं ते समयं कृत्वा गता यावद्द्विजोत्तमाः ॥
तावद्ध पतिना ज्ञाता न कश्चित्तत्र तिष्ठति
teṣāṃ madhye munīṃdrāṇāṃ sutīrthāśramavāsinām ||
damayaṃtīti vikhyātā caṃdrabiṃbasamānanā
||28||तेषां मध्ये मुनींद्राणां सुतीर्थाश्रमवासिनाम् ॥
दमयंतीति विख्याता चंद्रबिंबसमानना
tāmuvāca rahasyevaṃ vraja tvaṃ cāruhāsini|
hāṭakeśvaraje kṣetre mamādeśo'dhunā dhruvam
||29||तामुवाच रहस्येवं व्रज त्वं चारुहासिनि।
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे ममादेशोऽधुना ध्रुवम्
tatra tiṣṭhaṃti yāḥ patnyo munīnāṃ bhāvitātmanām ||
bhūṣaṇāni vicitrāṇi tāsāṃ yaccha yathecchayā
||30||तत्र तिष्ठंति याः पत्न्यो मुनीनां भावितात्मनाम् ॥
भूषणानि विचित्राणि तासां यच्छ यथेच्छया
na tāsāṃ patayo'smākaṃ prakurvaṃti pratigraham ||
kathaṃcidapi suśroṇi lobhyamānāpi bhūriśaḥ
||31||न तासां पतयोऽस्माकं प्रकुर्वंति प्रतिग्रहम् ॥
कथंचिदपि सुश्रोणि लोभ्यमानापि भूरिशः
strīṇāṃ bhūṣaṇajā cintā sadā caivādhikā bhavet ||
laulyaṃ ca kautukaṃ caiva sadā bhūṣaṇajaṃ bhavet
||32||स्त्रीणां भूषणजा चिन्ता सदा चैवाधिका भवेत् ॥
लौल्यं च कौतुकं चैव सदा भूषणजं भवेत्
api mṛnmayakaṃ kiṃcitkāṣṭhasūtramayaṃ ca vā ||
jatukācamayaṃ vāpi nārī dhatte vibhūṣaṇam
||33||अपि मृन्मयकं किंचित्काष्ठसूत्रमयं च वा ॥
जतुकाचमयं वापि नारी धत्ते विभूषणम्
eṣa eva bhavetteṣāmupakārasyasaṃbhavaḥ ||
upāyaḥ padmapatrākṣi na cānyo'sti kathaṃcana
||34||एष एव भवेत्तेषामुपकारस्यसंभवः ॥
उपायः पद्मपत्राक्षि न चान्योऽस्ति कथंचन
sā tatheti pratijñāya vicitrābharaṇāni ca ||
gṛhītvā harṣasaṃyukā tatastatkṣetramāyayau
||35||सा तथेति प्रतिज्ञाय विचित्राभरणानि च ॥
गृहीत्वा हर्षसंयुका ततस्तत्क्षेत्रमाययौ
maṇimuktāmayānyeva kuṇḍalāni śubhāni ca ||
tathā candrojjvalāhārānnūpurāṇi bṛhaṃti ca
||36||मणिमुक्तामयान्येव कुण्डलानि शुभानि च ॥
तथा चन्द्रोज्ज्वलाहारान्नूपुराणि बृहंति च
indranīlamahānīlavaiḍūryakhacitāni ca |
padmarāgaistathā vajrairmāṇikyaiśca manoramaiḥ
||37||इन्द्रनीलमहानीलवैडूर्यखचितानि च ।
पद्मरागैस्तथा वज्रैर्माणिक्यैश्च मनोरमैः
keśaiḥ kaṃkaṇairdivyaiḥ śakracāpanibhaiḥ śubhaiḥ ||
hemasūtraiśca jātyaiśca mekhalābhistathaiva ca
||38||केशैः कंकणैर्दिव्यैः शक्रचापनिभैः शुभैः ॥
हेमसूत्रैश्च जात्यैश्च मेखलाभिस्तथैव च
atha sā bodhane viṣṇoḥ saṃprāpte divase śubhe |
upavāsaparā snātā ekasminsalilāśaye
||39||अथ सा बोधने विष्णोः संप्राप्ते दिवसे शुभे ।
उपवासपरा स्नाता एकस्मिन्सलिलाशये
tīradeśe niveśyaiva mahābhūṣaṇaparvatam ||
yasya prabhābhirugrābhirvyāptaṃ gaganamaṃḍalam
||40||तीरदेशे निवेश्यैव महाभूषणपर्वतम् ॥
यस्य प्रभाभिरुग्राभिर्व्याप्तं गगनमंडलम्
etasminnaṃtare prāptāstāpasyaḥ kautukānvitāḥ ||
kīdṛśā rājapatnī sā kiṃrūpā kiṃvibhūṣaṇā
||41||एतस्मिन्नंतरे प्राप्तास्तापस्यः कौतुकान्विताः ॥
कीदृशा राजपत्नी सा किंरूपा किंविभूषणा
atha tāstāṃ samālokya divyabhūṣaṇabhūṣitām ||
surūpāṃgīṃ samādhisthāṃ citte cintāṃ pracakrire
||42||अथ तास्तां समालोक्य दिव्यभूषणभूषिताम् ॥
सुरूपांगीं समाधिस्थां चित्ते चिन्तां प्रचक्रिरे
dhanyeyaṃ bhūpaterbhāryā yaivaṃ bhūṣaṇabhūṣitā ||
damayaṃtī surūpāḍhyā sarvalakṣaṇalakṣitā
||43||धन्येयं भूपतेर्भार्या यैवं भूषणभूषिता ॥
दमयंती सुरूपाढ्या सर्वलक्षणलक्षिता
samādhyaṃtaṃ samāsādya tāpasīrvīkṣya sā'pi ca ||
damayaṃtī namaścakre tāḥ sarvā vidhipūrvakam
||44||समाध्यंतं समासाद्य तापसीर्वीक्ष्य साऽपि च ॥
दमयंती नमश्चक्रे ताः सर्वा विधिपूर्वकम्
tāḥ kṛtāṃjalinā prāha valguvākyaṃ manoharam ||
mayāyaṃ bhūṣaṇastoma uddiśya garuḍadhvajam ||
kalpito'dya dine snātvā samupoṣya dine hareḥ
||45||ताः कृतांजलिना प्राह वल्गुवाक्यं मनोहरम् ॥
मयायं भूषणस्तोम उद्दिश्य गरुडध्वजम् ॥
कल्पितोऽद्य दिने स्नात्वा समुपोष्य दिने हरेः
tasmādgṛhṇaṃtu tāpasyo mayā dattāni vāṃchayā ||
bhūṣaṇāni vicitrāṇi prasādaḥ kriyatāṃ mama
||46||तस्माद्गृह्णंतु तापस्यो मया दत्तानि वांछया ॥
भूषणानि विचित्राणि प्रसादः क्रियतां मम
tataścaikā'bravīttāsāmeṣā muktāvalī mama ||
imāṃ dehi na me vāṃchā vidyate'nyā nṛpapriye
||47||ततश्चैकाऽब्रवीत्तासामेषा मुक्तावली मम ॥
इमां देहि न मे वांछा विद्यतेऽन्या नृपप्रिये
tatastayā vihasyoccaiḥ prakṣālya caraṇau svayam ||
dattā muktāvalī tasyā vastrairdivyaiḥ samanvitā ||
yasyāḥ ṣaṇmāṣatulyāni mauktikānyamalāni ca
||48||ततस्तया विहस्योच्चैः प्रक्षाल्य चरणौ स्वयम् ॥
दत्ता मुक्तावली तस्या वस्त्रैर्दिव्यैः समन्विता ॥
यस्याः षण्माषतुल्यानि मौक्तिकान्यमलानि च
śaratkāle yathā vyomni nakṣatrāṇi dvijottamāḥ ||
tathānyā sparddhayā yuktā yayāce'malavarcasam ||
hāraṃ nirmūlyatāyuktaṃ cittāhlādakaraṃ param
||49||शरत्काले यथा व्योम्नि नक्षत्राणि द्विजोत्तमाः ॥
तथान्या स्पर्द्धया युक्ता ययाचेऽमलवर्चसम् ॥
हारं निर्मूल्यतायुक्तं चित्ताह्लादकरं परम्
atha sā taṃ kare kṛtvā tasyā hāraṃ prayacchati ||
tāvadanyā prajagrāha hāraṃ śṛṃgāralālasā
||50||अथ सा तं करे कृत्वा तस्या हारं प्रयच्छति ॥
तावदन्या प्रजग्राह हारं शृंगारलालसा
tataḥ śeṣāśca tāpasyo bhūṣaṇārthaṃ samutsukāḥ ||
sasparddhā jagṛhustāni bhūṣaṇāni svayaṃ dvijāḥ
||51||ततः शेषाश्च तापस्यो भूषणार्थं समुत्सुकाः ॥
सस्पर्द्धा जगृहुस्तानि भूषणानि स्वयं द्विजाः
anyāścānyākare kṛtvā bhūṣaṇaṃ sumanoharam ||
balādākṛṣya jagrāha dharṣayitvā tataḥ param
||52||अन्याश्चान्याकरे कृत्वा भूषणं सुमनोहरम् ॥
बलादाकृष्य जग्राह धर्षयित्वा ततः परम्
yathāyathā pragṛhṇaṃti tāpasyo bhūṣaṇārcitāḥ ||
tathātathāsyāḥ saṃjajñe damayaṃtyā mudā hṛdi
||53||यथायथा प्रगृह्णंति तापस्यो भूषणार्चिताः ॥
तथातथास्याः संजज्ञे दमयंत्या मुदा हृदि
anyāni ca pracikṣepa śataśo'tha sahasraśaḥ ||
na tṛptirjāyate tāsāṃ tathāpi dvijasattamāḥ
||54||अन्यानि च प्रचिक्षेप शतशोऽथ सहस्रशः ॥
न तृप्तिर्जायते तासां तथापि द्विजसत्तमाः
bhūṣaṇābhāvamāsādya tataḥ sā pārthivapriyā ||
hṛṣṭā provāca tāḥ sarvāḥ saṃtoṣaḥ kriyatāmiti
||55||भूषणाभावमासाद्य ततः सा पार्थिवप्रिया ॥
हृष्टा प्रोवाच ताः सर्वाः संतोषः क्रियतामिति
punaścaivānayiṣyāmi prabhāte nātra saṃśayaḥ ||
anyāni ca vicitrāṇi yasyā rocaṃti yāni ca
||56||पुनश्चैवानयिष्यामि प्रभाते नात्र संशयः ॥
अन्यानि च विचित्राणि यस्या रोचंति यानि च
tatastāḥ sakalāḥ procurgaccha tvaṃ pārthivapriye ||
āgaṃtavyaṃ ca bhūyo'pi pragṛhyābharaṇāni ca
||57||ततस्ताः सकलाः प्रोचुर्गच्छ त्वं पार्थिवप्रिये ॥
आगंतव्यं च भूयोऽपि प्रगृह्याभरणानि च
evamuktā tatastābhiḥ praṇipatya nṛpapriyā ||
prahṛṣṭā prayayau tūrṇaṃ svapuraṃ prati saddvijāḥ
||58||एवमुक्ता ततस्ताभिः प्रणिपत्य नृपप्रिया ॥
प्रहृष्टा प्रययौ तूर्णं स्वपुरं प्रति सद्द्विजाः
tāpasyopi gṛhaṃ gatvā vastrāṇi vividhāni ca ||
bhūṣaṇāni ca gātreṣu sasparddhā nidadhustadā
||59||तापस्योपि गृहं गत्वा वस्त्राणि विविधानि च ॥
भूषणानि च गात्रेषु सस्पर्द्धा निदधुस्तदा
tāpasīnāṃ catuṣkaṃ ca parityajya yatavratam ||
śeṣābhiḥ pragṛhītāni maṇḍanāni yathecchayā
||60||तापसीनां चतुष्कं च परित्यज्य यतव्रतम् ॥
शेषाभिः प्रगृहीतानि मण्डनानि यथेच्छया
tataḥ prabhāte vimale prodgate ravimaṇḍale ||
bhūyopi rājapatnī sā bhūṣaṇānyaṃbarāṇi ca
||61||ततः प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमण्डले ॥
भूयोपि राजपत्नी सा भूषणान्यंबराणि च
tathaiva pradadau tāsāṃ jagṛhuśca tathaiva tāḥ ||
evaṃ tasyāḥ prayacchaṃtyā ahanyahani bhaktitaḥ
||62||तथैव प्रददौ तासां जगृहुश्च तथैव ताः ॥
एवं तस्याः प्रयच्छंत्या अहन्यहनि भक्तितः
paṃcarātramatikrāṃtaṃ tṛptāstāstāpasapriyāḥ ||
na rājñī tṛptimāyāti prayacchaṃtī prabhaktitaḥ
||63||पंचरात्रमतिक्रांतं तृप्तास्तास्तापसप्रियाः ॥
न राज्ञी तृप्तिमायाति प्रयच्छंती प्रभक्तितः
tataḥ śuśrāva tāpasyaścatasro'tra suniḥspṛhāḥ ||
valkalājinadhāriṇyo na tasyāḥ pārśvamāgatāḥ ||
na cānyā bhūṣitā dṛṣṭvā cakrurīrṣyāṃ kathaṃcana
||64||ततः शुश्राव तापस्यश्चतस्रोऽत्र सुनिःस्पृहाः ॥
वल्कलाजिनधारिण्यो न तस्याः पार्श्वमागताः ॥
न चान्या भूषिता दृष्ट्वा चक्रुरीर्ष्यां कथंचन
atha sā tvaritaṃ gatvā tāsāṃ pārśvamaniṃditā ||
bhūṣaṇāni mahārhāṇi gṛhītvā paṃcamīdine
||65||अथ सा त्वरितं गत्वा तासां पार्श्वमनिंदिता ॥
भूषणानि महार्हाणि गृहीत्वा पंचमीदिने
tataḥ provāca tāḥ sarvāḥ prasādaḥ kriyatāmiti ||
imāni bhūṣaṇārthāya bhūṣaṇāni pragṛhyatām
||66||ततः प्रोवाच ताः सर्वाः प्रसादः क्रियतामिति ॥
इमानि भूषणार्थाय भूषणानि प्रगृह्यताम्
tāpasya ūcuḥ
(
||2||(
nāsmākaṃ bhūṣaṇaiḥ kāryaṃ bhūṣitā valkalairvayam ||
tasmādgaccha nijaṃ harmyamarthibhyaḥ saṃpradīyatām
||67||नास्माकं भूषणैः कार्यं भूषिता वल्कलैर्वयम् ॥
तस्माद्गच्छ निजं हर्म्यमर्थिभ्यः संप्रदीयताम्
vadantīnāṃ tayā sārdhamevaṃ tāsāṃ dvijottamāḥ|
catvāraḥ patayaḥ prāptā ekaikasyāḥ pṛthakpṛthak
||68||वदन्तीनां तया सार्धमेवं तासां द्विजोत्तमाः।
चत्वारः पतयः प्राप्ता एकैकस्याः पृथक्पृथक्
śunaḥśepo'tha śākreyo bauddho dāntaścaturthakaḥ|
viyanmārgaṃ hi catvāraḥ svāśramamāyayuḥ
||69||शुनःशेपोऽथ शाक्रेयो बौद्धो दान्तश्चतुर्थकः।
वियन्मार्गं हि चत्वारः स्वाश्रममाययुः
śeṣāḥ sarve gatibhraṃśaṃ prāpya bhūmārgamāśritāḥ ||
atha te svāśramaṃ dṛṣṭvā vikṛtākārabhūṣaṇam ||
kimidaṃkimidaṃ procuryattāpasyo viḍaṃbitāḥ
||70||शेषाः सर्वे गतिभ्रंशं प्राप्य भूमार्गमाश्रिताः ॥
अथ ते स्वाश्रमं दृष्ट्वा विकृताकारभूषणम् ॥
किमिदंकिमिदं प्रोचुर्यत्तापस्यो विडंबिताः
kenaivaṃ pāpmanā'smākamāśramo'yaṃ viḍaṃbitaḥ ||
pradattvā tāpasīnāṃ ca bhūṣaṇānyaṃbarāṇi ca
||71||केनैवं पाप्मनाऽस्माकमाश्रमोऽयं विडंबितः ॥
प्रदत्त्वा तापसीनां च भूषणान्यंबराणि च
tatpatnya ūcuḥ
camatkārasya bhūpasya yaiṣā bhāryā vyavasthitā 09|
anayā saṃpradattāni sarvāsāṃ bhūṣaṇāni vai
||72||चमत्कारस्य भूपस्य यैषा भार्या व्यवस्थिता ०९।
अनया संप्रदत्तानि सर्वासां भूषणानि वै
asmākamapi saṃprāptā gṛhe vai nṛpavallabhā ||
dātuṃ vibhūṣaṇānyeva niṣiddhā'smābhiradya sā
||73||अस्माकमपि संप्राप्ता गृहे वै नृपवल्लभा ॥
दातुं विभूषणान्येव निषिद्धाऽस्माभिरद्य सा
sūta uvāca
tāsāṃ tadvacanaṃ śrutvā tataste kopa mūrcchitāḥ |
ūcustāṃ nṛpaterbhāryāṃ śāpaṃ dātuṃ muhurmuhuḥ
||74||तासां तद्वचनं श्रुत्वा ततस्ते कोप मूर्च्छिताः ।
ऊचुस्तां नृपतेर्भार्यां शापं दातुं मुहुर्मुहुः
dvisaptatirvayaṃ pāpe snānārthaṃ puṣkare gatāḥ ||
kārtikyāṃ vyomamārgeṇa manomārutaraṃhasā
||75||द्विसप्ततिर्वयं पापे स्नानार्थं पुष्करे गताः ॥
कार्तिक्यां व्योममार्गेण मनोमारुतरंहसा
catvārasta ime prāptā yeṣāṃ dāraiḥ pratigrahaḥ ||
na kṛtastasya bhūpasya kubhāryāyāḥ kathaṃcana
||76||चत्वारस्त इमे प्राप्ता येषां दारैः प्रतिग्रहः ॥
न कृतस्तस्य भूपस्य कुभार्यायाः कथंचन
tasmādviḍaṃbito yasmādāśramo'yaṃ tapasvinām ||
śilārūpā ca bhavatī tasmādbhavatu kutsitā
||707||तस्माद्विडंबितो यस्मादाश्रमोऽयं तपस्विनाम् ॥
शिलारूपा च भवती तस्माद्भवतु कुत्सिता
atha sā tatkṣaṇādeva śilārūpā babhūva ha ||
niśceṣṭā tatkṣaṇādeva munivākyādanaṃtaram
||78||अथ सा तत्क्षणादेव शिलारूपा बभूव ह ॥
निश्चेष्टा तत्क्षणादेव मुनिवाक्यादनंतरम्
tataḥ sa parivāro'syāstadduḥkhena samākulaḥ ||
vāṣpapūrṇekṣaṇo dīnaḥ prasthitaḥ svapuraṃ prati
||79||ततः स परिवारोऽस्यास्तद्दुःखेन समाकुलः ॥
वाष्पपूर्णेक्षणो दीनः प्रस्थितः स्वपुरं प्रति
kathayāmāsa tatsarvaṃ damayaṃtyāḥ samudbhavam ||
vṛttāṃtaṃ brāhmaṇaśreṣṭhāstasyāḥ śāpasamudbhavam
||80||कथयामास तत्सर्वं दमयंत्याः समुद्भवम् ॥
वृत्तांतं ब्राह्मणश्रेष्ठास्तस्याः शापसमुद्भवम्
śrutvā sa pārthivastūrṇaṃ vṛttāṃtaṃ śāpajaṃ tadā ||
prasādanāya viprāṇāṃ duḥkhitaḥ sa vanaṃ yayau
||81||श्रुत्वा स पार्थिवस्तूर्णं वृत्तांतं शापजं तदा ॥
प्रसादनाय विप्राणां दुःखितः स वनं ययौ
tataste munayastūrṇaṃ catvāro'pi mahīpatim ||
jñātvā prasādanārthāya bhāryārthaṃ samupasthitam
||82||ततस्ते मुनयस्तूर्णं चत्वारोऽपि महीपतिम् ॥
ज्ञात्वा प्रसादनार्थाय भार्यार्थं समुपस्थितम्
agrihotrāṇi dārāṃśca samādāya tataḥ param ||
kurukṣetraṃ samājagmuḥ khamārgeṇa drutaṃ tadā
||83||अग्रिहोत्राणि दारांश्च समादाय ततः परम् ॥
कुरुक्षेत्रं समाजग्मुः खमार्गेण द्रुतं तदा
pārthivo'pi samanveṣya yatnāttānsarvato munīn|
nirviṇṇaḥ śramārtaśca bhāryāvyasanaduḥkhitaḥ
||94||पार्थिवोऽपि समन्वेष्य यत्नात्तान्सर्वतो मुनीन्।
निर्विण्णः श्रमार्तश्च भार्याव्यसनदुःखितः
tato jagāma taṃ deśaṃ yatra bhāryā śilāmayī ||
sā sthitā tāpasīvṛndaiḥ sarvato'pi samanvitā
||85||ततो जगाम तं देशं यत्र भार्या शिलामयी ॥
सा स्थिता तापसीवृन्दैः सर्वतोऽपि समन्विता
atha tāṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā sevakaiḥ sakalairvṛtaḥ ||
hāheti sa muhuḥ procya mūrcchitaḥ prāpatatkṣitau
||96||अथ तां तादृशीं दृष्ट्वा सेवकैः सकलैर्वृतः ॥
हाहेति स मुहुः प्रोच्य मूर्च्छितः प्रापतत्क्षितौ
tataḥ kṛcchrātsamāsādya saṃjñāṃ toyasamukṣitaḥ ||
pralāpamakarotpaścātsmṛtvāsmṛtvā priyānguṇān
||87||ततः कृच्छ्रात्समासाद्य संज्ञां तोयसमुक्षितः ॥
प्रलापमकरोत्पश्चात्स्मृत्वास्मृत्वा प्रियान्गुणान्
hā priye mṛgaśāvākṣi mama prāṇavināśini ||
māṃ muktvā'dya priyaṃ kāṃtaṃ kva gatāsi śubhānane
||88||हा प्रिये मृगशावाक्षि मम प्राणविनाशिनि ॥
मां मुक्त्वाऽद्य प्रियं कांतं क्व गतासि शुभानने
nābhukte mayi bhuktāsi nidrāṃ nā'nidrite gatā ||
na saubhāgyasya garveṇa mamājñā laṃghitā kvacit
||89||नाभुक्ते मयि भुक्तासि निद्रां नाऽनिद्रिते गता ॥
न सौभाग्यस्य गर्वेण ममाज्ञा लंघिता क्वचित्
na smarāmi tvayā proktaṃ kadācidvi kṛtaṃ vacaḥ ||
rahasyapi viśālākṣi kimu bhojanasaṃsadi
||90||न स्मरामि त्वया प्रोक्तं कदाचिद्वि कृतं वचः ॥
रहस्यपि विशालाक्षि किमु भोजनसंसदि
sūta uvāca
evaṃ pralapatastasya bhūpateḥ karuṇaṃ bahu ||
āyātā maṃtriṇastasya śrutvā bhūpaṃ tathāvidham
||91||एवं प्रलपतस्तस्य भूपतेः करुणं बहु ॥
आयाता मंत्रिणस्तस्य श्रुत्वा भूपं तथाविधम्
tataḥ saṃbodhya taṃ kṛcchāddṛṣṭāntairvahuvistaraiḥ ||
rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ mahadvyasanasaṃbhavaiḥ
||92||ततः संबोध्य तं कृच्छाद्दृष्टान्तैर्वहुविस्तरैः ॥
राजर्षीणां पुराणानां महद्व्यसनसंभवैः
ninyustaṃ bhūpatiṃ dīnaṃ vāṣpavyākulalocanam ||
niśvasaṃtaṃ yathānāgaṃ tejasā parivarjitam
||93||निन्युस्तं भूपतिं दीनं वाष्पव्याकुललोचनम् ॥
निश्वसंतं यथानागं तेजसा परिवर्जितम्
so'pi kṛtvā''layaṃ tasyāḥ samaṃtātsumanoharam ||
karpūrāgarudhūpādyairvastrakuṃkumacandanaiḥ ||
yojayāmāsa tāṃ bhāryāṃ śilārūpāmapi sthitām
||94||सोऽपि कृत्वाऽऽलयं तस्याः समंतात्सुमनोहरम् ॥
कर्पूरागरुधूपाद्यैर्वस्त्रकुंकुमचन्दनैः ॥
योजयामास तां भार्यां शिलारूपामपि स्थिताम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe śrīhāṭakeśvarakṣetramāhātmye damayantyupākhyāne damayantyā vipraśāpena śilātvaprāptāvānartādhipatikṛtaśokakathanaṃnāmaikādaśottara śatatamo'dhyāyaḥ || 111 ||