evaṃ rājyaṃ parityajya viśvāmitro dvijottamāḥ
sūta uvāca
evaṃ rājyaṃ parityajya viśvāmitro dvijottamāḥ ||
himavantaṃ nagaṃ prāpya tapaścakre sudāruṇam
||1||एवं राज्यं परित्यज्य विश्वामित्रो द्विजोत्तमाः ॥
हिमवन्तं नगं प्राप्य तपश्चक्रे सुदारुणम्
varṣāsvākāśaśāyī ca hemaṃte salilāśayaḥ ||
pañcāgnisādhako grīṣme sthito varṣaśatatrayam
||2||वर्षास्वाकाशशायी च हेमंते सलिलाशयः ॥
पञ्चाग्निसाधको ग्रीष्मे स्थितो वर्षशतत्रयम्
phalamūlakṛtāhārastato varṣaśatatrayam ||
dhyāyamānaḥ paraṃ brahma sthito brāhmaṇasattamāḥ ||
śīrṇaparṇāśanaḥ paścāttāvatkālaṃ vyavasthitaḥ
||3||फलमूलकृताहारस्ततो वर्षशतत्रयम् ॥
ध्यायमानः परं ब्रह्म स्थितो ब्राह्मणसत्तमाः ॥
शीर्णपर्णाशनः पश्चात्तावत्कालं व्यवस्थितः
tataścaiva jalāhārastāvanmātraṃ vyavasthitaḥ ||
kālaṃ sa vāyubhakṣaśca tataścaivāyutaṃ samāḥ ||
sūta uvāca ||
atha dṛṣṭvā tapaḥśaktiṃ tasya tāṃ tridaśādhipaḥ|
pātāyaṣyati māṃ nūnameṣa sthānānnṛpottamaḥ
||5||ततश्चैव जलाहारस्तावन्मात्रं व्यवस्थितः ॥
कालं स वायुभक्षश्च ततश्चैवायुतं समाः ॥
सूत उवाच ॥
अथ दृष्ट्वा तपःशक्तिं तस्य तां त्रिदशाधिपः।
पातायष्यति मां नूनमेष स्थानान्नृपोत्तमः
tataḥ provāca saṃgatya sāmnā paramavalgunā ||
viśvāmitraṃ nṛpaśreṣṭhaṃ bhayena mahatā'nvitaḥ
||6||ततः प्रोवाच संगत्य साम्ना परमवल्गुना ॥
विश्वामित्रं नृपश्रेष्ठं भयेन महताऽन्वितः
iṃdra uvāca
viśvāmitra pratuṣṭo'smi tapasānena pārthiva ||
varaṃ varaya bhadraṃ te yadabhīṣṭaṃ hṛdisthitam
||7||विश्वामित्र प्रतुष्टोऽस्मि तपसानेन पार्थिव ॥
वरं वरय भद्रं ते यदभीष्टं हृदिस्थितम्
viśvāmitra uvāca
brāhmaṇyaṃ dehi me śakra yadi tuṣṭo'si sāṃpratam ||
tadarthaṃ tapasaścaryāṃ jānīhi tvaṃ puraṃdara
||9||ब्राह्मण्यं देहि मे शक्र यदि तुष्टोऽसि सांप्रतम् ॥
तदर्थं तपसश्चर्यां जानीहि त्वं पुरंदर
iṃdra uvāca
anenaiva śarīreṇa kṣatriyaḥ syātkathaṃ dvijaḥ ||
caturviṃśatisaṃskārairdviguṇairyaḥprajāyate ||
tadanyatprārthaya kṣipraṃ yatte'bhīṣṭataraṃ sthitam
||9||अनेनैव शरीरेण क्षत्रियः स्यात्कथं द्विजः ॥
चतुर्विंशतिसंस्कारैर्द्विगुणैर्यःप्रजायते ॥
तदन्यत्प्रार्थय क्षिप्रं यत्तेऽभीष्टतरं स्थितम्
viśvāmitra uvāca
na brāhmaṇyātparaṃ kiṃcitprārthayāmi sureśvara
||10||न ब्राह्मण्यात्परं किंचित्प्रार्थयामि सुरेश्वर
api trailokyarājyaṃ te vastuṣvanyeṣu kā kathā ||
tasmādgaccha suraśreṣṭha svarājyaṃ paripālaya
||11||अपि त्रैलोक्यराज्यं ते वस्तुष्वन्येषु का कथा ॥
तस्माद्गच्छ सुरश्रेष्ठ स्वराज्यं परिपालय
parityakṣyāmyahaṃ dehaṃ yāsye vā'haṃ dvijanmatām ||
tacchrutvā vacanaṃ tasya devarājo divaṃ gataḥ
||12||परित्यक्ष्याम्यहं देहं यास्ये वाऽहं द्विजन्मताम् ॥
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य देवराजो दिवं गतः
tasya taṃ niścayaṃ jñātvā sarvadevasamāvṛtaḥ ||
viśvāmitro'pi tadrūpaṃ cakāra duścaraṃ tapaḥ
||13||तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा सर्वदेवसमावृतः ॥
विश्वामित्रोऽपि तद्रूपं चकार दुश्चरं तपः
atha varṣasahasre tu vyatikrānte dvijottamāḥ ||
anyasminvāyubhakṣasya viśvāmitrasya bhūpateḥ
||14||अथ वर्षसहस्रे तु व्यतिक्रान्ते द्विजोत्तमाः ॥
अन्यस्मिन्वायुभक्षस्य विश्वामित्रस्य भूपतेः
ājagāma svayaṃ brahmā puṇyairdevarṣibhiḥ saha ||
abravīttaṃ mahīpālaṃ tapasā dagdhakilbiṣam
||15||आजगाम स्वयं ब्रह्मा पुण्यैर्देवर्षिभिः सह ॥
अब्रवीत्तं महीपालं तपसा दग्धकिल्बिषम्
śrībrahmovāca
viśvāmitra pratuṣṭo'smi tapasānena sattama ||
varaṃ varaya bhadraṃ te pradāsyāmyapi durlabham
||16||विश्वामित्र प्रतुष्टोऽस्मि तपसानेन सत्तम ॥
वरं वरय भद्रं ते प्रदास्याम्यपि दुर्लभम्
viśvāmitra uvāca
yadi tuṣṭo'si me deva yadi deyo varo mama ||
brāhmaṇyaṃ dehi me deva nānyadiṣṭatamaṃ mahat
||17||यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम ॥
ब्राह्मण्यं देहि मे देव नान्यदिष्टतमं महत्
brahmovāca
kṣatriyeṇa prajātasya dvijatvaṃ jāyate katham ||
śrutismṛtiviruddhaṃ hi kimevaṃ vadasīpsitam
||189||क्षत्रियेण प्रजातस्य द्विजत्वं जायते कथम् ॥
श्रुतिस्मृतिविरुद्धं हि किमेवं वदसीप्सितम्
yanna jātaṃ dharāpṛṣṭhe na bhaviṣyati karhicit
||19||यन्न जातं धरापृष्ठे न भविष्यति कर्हिचित्
viśvāmitra uvāca
gaccha tvaṃ devadeveśa brahmalokamanuttamam ||
ahaṃ tyakṣyāmi vā prāṇānsaṃprāpsye vā dvijanmatām
||20||गच्छ त्वं देवदेवेश ब्रह्मलोकमनुत्तमम् ॥
अहं त्यक्ष्यामि वा प्राणान्संप्राप्स्ये वा द्विजन्मताम्
atha devarṣimadhyastha ṛcīko vākyamabravīt ||
asya janmakṛte deva brāhmyairmaṃtrairmayā caruḥ
||21||अथ देवर्षिमध्यस्थ ऋचीको वाक्यमब्रवीत् ॥
अस्य जन्मकृते देव ब्राह्म्यैर्मंत्रैर्मया चरुः
abhito brahmasarvasvaṃ tatra sayojitaṃ mayā |
tenaiva kṣatrajanmā'yaṃ brāhmaṇaścaturānana
||22||अभितो ब्रह्मसर्वस्वं तत्र सयोजितं मया ।
तेनैव क्षत्रजन्माऽयं ब्राह्मणश्चतुरानन
brahmarṣikīrtayasvainaṃ tasmāttvaṃ prapitāmaha ||
rājyastho'pi dvijārhāṇi satkṛtyānya karodasau
||23||ब्रह्मर्षिकीर्तयस्वैनं तस्मात्त्वं प्रपितामह ॥
राज्यस्थोऽपि द्विजार्हाणि सत्कृत्यान्य करोदसौ
brāhmamantraprabhāvena tasmādbrahmarṣimāhvaya ||
yena kīrtāmahe sarve viśvāmitraṃ dvijottamam ||
atha brahmā ciraṃ dhyātvā brāhmyai rmaṃtraiśca tejasā ||
samutpannaṃ tataḥ prāha brāhmaṇastvaṃ mayā kṛtaḥ
||25||ब्राह्ममन्त्रप्रभावेन तस्माद्ब्रह्मर्षिमाह्वय ॥
येन कीर्तामहे सर्वे विश्वामित्रं द्विजोत्तमम् ॥
अथ ब्रह्मा चिरं ध्यात्वा ब्राह्म्यै र्मंत्रैश्च तेजसा ॥
समुत्पन्नं ततः प्राह ब्राह्मणस्त्वं मया कृतः
tyajedaṃ duṣkaraṃ ghoraṃ tapo madvacanāddrutam ||
sa yadā brahmaṇā prokto brahmarṣi stvamasaṃśayam
||26||त्यजेदं दुष्करं घोरं तपो मद्वचनाद्द्रुतम् ॥
स यदा ब्रह्मणा प्रोक्तो ब्रह्मर्षि स्त्वमसंशयम्
ṛcīkādyaistataḥ sarvaiḥ prokto devarṣibhistathā
||27||ऋचीकाद्यैस्ततः सर्वैः प्रोक्तो देवर्षिभिस्तथा
atha teṣāṃ madhyagato vasiṣṭho munisattamaḥ ||
so'bravītkopasaṃyukto nāhaṃ vakṣyāmi karhicit
||28||अथ तेषां मध्यगतो वसिष्ठो मुनिसत्तमः ॥
सोऽब्रवीत्कोपसंयुक्तो नाहं वक्ष्यामि कर्हिचित्
brāhmaṇaṃ kṣatriyājjātaṃ jānannapi pitāmaha ||
ṛcīkasya ca dākṣiṇyāttathā tvaṃ vadasi prabho
||29||ब्राह्मणं क्षत्रियाज्जातं जानन्नपि पितामह ॥
ऋचीकस्य च दाक्षिण्यात्तथा त्वं वदसि प्रभो
procyamāno 'pi bahudhā vasiṣṭho munisattamaḥ ||
pitāmahena munibhirnāradādyairanekadhā ||
jagāmātha parityajya tānsarvāndvijasattamān
||30||प्रोच्यमानो ऽपि बहुधा वसिष्ठो मुनिसत्तमः ॥
पितामहेन मुनिभिर्नारदाद्यैरनेकधा ॥
जगामाथ परित्यज्य तान्सर्वान्द्विजसत्तमान्
sa cāgatya muni śreṣṭho deśaṃ cānartasaṃjñitam ||
hāṭakeśvaraje kṣetre śaṃkhatīrthasamīpataḥ
||31||स चागत्य मुनि श्रेष्ठो देशं चानर्तसंज्ञितम् ॥
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे शंखतीर्थसमीपतः
yatra brahmaśilā puṇyā śvetadvīpasamanvitā ||
sarasvatī sthitā yatra nadī pāpaharā śubhā
||32||यत्र ब्रह्मशिला पुण्या श्वेतद्वीपसमन्विता ॥
सरस्वती स्थिता यत्र नदी पापहरा शुभा
tatrāśramapadaṃ kṛtvā cakāra vipulaṃ tapaḥ ||
viśvāmitro'pi sāmarṣastadvadhārthaṃ samāgataḥ
||33||तत्राश्रमपदं कृत्वा चकार विपुलं तपः ॥
विश्वामित्रोऽपि सामर्षस्तद्वधार्थं समागतः
tasyāśramasya dūre sa yāmyāṃ diśi samāśritaḥ ||
kṛtvāśramapadaṃ tatra tasya cchidrāṇi cintayan
||34||तस्याश्रमस्य दूरे स याम्यां दिशि समाश्रितः ॥
कृत्वाश्रमपदं तत्र तस्य च्छिद्राणि चिन्तयन्
saṃsthitaḥ suciraṃ kālaṃ na ca paśyati kiṃcana ||
athābhicārikaṃ tena prārabdhaṃ tasya copari
||35||संस्थितः सुचिरं कालं न च पश्यति किंचन ॥
अथाभिचारिकं तेन प्रारब्धं तस्य चोपरि
yaduktaṃ sāmavidhinā sāmavede vadhātmakam ||
tasya tairdāruṇairmaṃtrairjuhvato jātavedasam
||36||यदुक्तं सामविधिना सामवेदे वधात्मकम् ॥
तस्य तैर्दारुणैर्मंत्रैर्जुह्वतो जातवेदसम्
niṣkrāṃtā dāruṇā śaktirmuktakeśī bhayānakā ||
vānaraskaṃdhamārūḍhā kurvāṇā kilkilādhvanim
||37||निष्क्रांता दारुणा शक्तिर्मुक्तकेशी भयानका ॥
वानरस्कंधमारूढा कुर्वाणा किल्किलाध्वनिम्
nānāyudhasamopetā yamajihvā yathā parā ||
sābravīdvada vipreṃdra kiṃ te kṛtyaṃ karomyaham
||38||नानायुधसमोपेता यमजिह्वा यथा परा ॥
साब्रवीद्वद विप्रेंद्र किं ते कृत्यं करोम्यहम्
trailokyamapi kṛtsnaṃ ca saṃharāmi tavājñayā
||39||त्रैलोक्यमपि कृत्स्नं च संहरामि तवाज्ञया
viśvāmitra uvāca
mama śatrurmānyo tra vasiṣṭhaḥ kumuniḥ sthitaḥ|
taṃ tvaṃ jahi drutaṃ gatvā tadarthaṃ ca mayā kṛtā
||40||मम शत्रुर्मान्यो त्र वसिष्ठः कुमुनिः स्थितः।
तं त्वं जहि द्रुतं गत्वा तदर्थं च मया कृता
evamuktā tu sā tena viśvāmitreṇa dhīmatā|
vasiṣṭhāśramamuddiśya prasthitā cottarāmukhī
||41||एवमुक्ता तु सा तेन विश्वामित्रेण धीमता।
वसिष्ठाश्रममुद्दिश्य प्रस्थिता चोत्तरामुखी
etasminneva kāle tu vasiṣṭhasyāśrame dvijāḥ|
durnimittāni jātāni prabhūtāni mahāṃti ca
||42||एतस्मिन्नेव काले तु वसिष्ठस्याश्रमे द्विजाः।
दुर्निमित्तानि जातानि प्रभूतानि महांति च
papāta mahatī colkā nihatya ravimaṇḍalam ||
tathā rudhiravṛṣṭiśca asthimiśrā vyajāyata
||43||पपात महती चोल्का निहत्य रविमण्डलम् ॥
तथा रुधिरवृष्टिश्च अस्थिमिश्रा व्यजायत
dīptāṃ diśaṃ samāsādya ruroda ca tathā śivā|
tāṃ dṛṣṭvā sumahotpātānvasiṣṭho munipuṃgavaḥ
||44||दीप्तां दिशं समासाद्य रुरोद च तथा शिवा।
तां दृष्ट्वा सुमहोत्पातान्वसिष्ठो मुनिपुंगवः
yāvadālokate rūpaṃ jvālāmālāsamākulam ||
tataḥ samyakparijñāya sarvaṃ divyena cakṣuṣā
||45||यावदालोकते रूपं ज्वालामालासमाकुलम् ॥
ततः सम्यक्परिज्ञाय सर्वं दिव्येन चक्षुषा
viśvāmitraprayukteyaṃ śaktirmama vadhāya ca ||
kṛtyā rūpā sumaṃtraiśca sāmavedasamudbhavaiḥ
||46||विश्वामित्रप्रयुक्तेयं शक्तिर्मम वधाय च ॥
कृत्या रूपा सुमंत्रैश्च सामवेदसमुद्भवैः
tiṣṭhatiṣṭheti tenoktā tataḥ sā niścalābhavat ||
nijamaṃtraiśca sā tena staṃbhitātharvaṇodbhavaiḥ
||47||तिष्ठतिष्ठेति तेनोक्ता ततः सा निश्चलाभवत् ॥
निजमंत्रैश्च सा तेन स्तंभिताथर्वणोद्भवैः
tataḥ strīrūpamādāya provāca munipuṃgavam ||
sāmavedastu vedānāṃ prādhānyena vyavasthitaḥ ||
. vidhinā tena saṃsṛṣṭā viśvāmitreṇa dhīmatā ||
mā kurutvapramāṇaṃtu prahāraṃ saha me mune ||
rakṣayiṣyāmi te prāṇānsvalpasparśena te mune
||49||ततः स्त्रीरूपमादाय प्रोवाच मुनिपुंगवम् ॥
सामवेदस्तु वेदानां प्राधान्येन व्यवस्थितः ॥
. विधिना तेन संसृष्टा विश्वामित्रेण धीमता ॥
मा कुरुत्वप्रमाणंतु प्रहारं सह मे मुने ॥
रक्षयिष्यामि ते प्राणान्स्वल्पस्पर्शेन ते मुने
vasiṣṭha uvāca
yadyevaṃ kuru me sparśaṃ na marma sparśanaṃ śubhe ||
mayā cātharvaṇā maṃtrāḥ saṃhṛtāḥ kṛpayā tava
||50||यद्येवं कुरु मे स्पर्शं न मर्म स्पर्शनं शुभे ॥
मया चाथर्वणा मंत्राः संहृताः कृपया तव
tataḥ sā dāruṇā śaktirviśvāmitraprayojitā ||
tasyāṃgadeśaṃ spṛṣṭvātha nipapāta dharātale
||51||ततः सा दारुणा शक्तिर्विश्वामित्रप्रयोजिता ॥
तस्यांगदेशं स्पृष्ट्वाथ निपपात धरातले
tatastuṣṭo vasiṣṭhastu tāmāha madhuraṃ vacaḥ ||
adyaprabhṛti te pūjāṃ kariṣyaṃti samāhitāḥ ||
janāḥ sarve mahābhāge bhaktyā paramayā yutāḥ
||52||ततस्तुष्टो वसिष्ठस्तु तामाह मधुरं वचः ॥
अद्यप्रभृति ते पूजां करिष्यंति समाहिताः ॥
जनाः सर्वे महाभागे भक्त्या परमया युताः
caitramāse site pakṣe aṣṭamīdivase sthite ||
ye te pūjāṃ kariṣyaṃti śraddhayā parayā yutāḥ
||53||चैत्रमासे सिते पक्षे अष्टमीदिवसे स्थिते ॥
ये ते पूजां करिष्यंति श्रद्धया परया युताः
te sarve vatsaraṃyāvadbhavi ṣyaṃti nirāmayāḥ ||
tasmādatraiva sthātavyaṃ sadaiva mama vākyataḥ
||54||ते सर्वे वत्सरंयावद्भवि ष्यंति निरामयाः ॥
तस्मादत्रैव स्थातव्यं सदैव मम वाक्यतः
sūta uvāca
evamuktā ca sā tena vasiṣṭhena mahātmanā ||
sthitā tatraiva sā devī tasya vākyena tatkṣaṇāt
||55||एवमुक्ता च सा तेन वसिष्ठेन महात्मना ॥
स्थिता तत्रैव सा देवी तस्य वाक्येन तत्क्षणात्
prāpnoti paramāṃ pūjāṃ viśeṣānnāgaraiḥ kṛtām ||
dhārānāmeti vikhyātā bhaktalokasukha pradā
||56||प्राप्नोति परमां पूजां विशेषान्नागरैः कृताम् ॥
धारानामेति विख्याता भक्तलोकसुख प्रदा
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye dhārotpattimāhātmyavarṇanaṃnāmāṣṭa ṣaṣṭyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 168 ||