etasminnaṃtare prāptāstasya bhūpasya sevakāḥ
sūta uvāca
etasminnaṃtare prāptāstasya bhūpasya sevakāḥ ||
kecicca daivayo gena śvāpadairardhabhakṣitāḥ
||1||एतस्मिन्नंतरे प्राप्तास्तस्य भूपस्य सेवकाः ॥
केचिच्च दैवयो गेन श्वापदैरर्धभक्षिताः
kṣutpipāsāturā dīnā duḥkhena mahatā'nvitāḥ ||
padapaddhatimārgeṇa yena yātaḥ sa bhūpatiḥ
||2||क्षुत्पिपासातुरा दीना दुःखेन महताऽन्विताः ॥
पदपद्धतिमार्गेण येन यातः स भूपतिः
te dṛṣṭvā pārthivaṃ tatra diṣṭyādiṣṭyeti sādaram ||
bruvaṃtaḥ pādayostasya patitā harṣasaṃyutāḥ
||3||ते दृष्ट्वा पार्थिवं तत्र दिष्ट्यादिष्ट्येति सादरम् ॥
ब्रुवंतः पादयोस्तस्य पतिता हर्षसंयुताः
tatastasya narendrasya vyasanaṃ sainyasaṃbhavam ||
procuścaiva yathādṛṣṭama nubhūtaṃ yathāśrutam
||4||ततस्तस्य नरेन्द्रस्य व्यसनं सैन्यसंभवम् ॥
प्रोचुश्चैव यथादृष्टम नुभूतं यथाश्रुतम्
atha te tāpasāḥ sarve sa ca rājā sasevakaḥ ||
prasuptāḥ pādapasyādhaḥ parṇānyāstīryabhūtale
||5||अथ ते तापसाः सर्वे स च राजा ससेवकः ॥
प्रसुप्ताः पादपस्याधः पर्णान्यास्तीर्यभूतले
tatasteṣāṃ prasuptānāṃ sarveṣāṃ tatra kānane ||
atikrāṃtā sukhenaiva rajanī sā mahātmanām
||6||ततस्तेषां प्रसुप्तानां सर्वेषां तत्र कानने ॥
अतिक्रांता सुखेनैव रजनी सा महात्मनाम्
tataḥ sa prātarutthāya kṛtapūrvāhṇikakriyaḥ ||
taṃ muniṃ praṇipatyoccairanujñāpya muhu rmuhuḥ
||7||ततः स प्रातरुत्थाय कृतपूर्वाह्णिकक्रियः ॥
तं मुनिं प्रणिपत्योच्चैरनुज्ञाप्य मुहु र्मुहुः
nijaistaiḥ sevakaiḥ sārdhaṃ prasthitaḥ svapurīṃ prati ||
māhiṣmatīṃ samuddiśya dṛṣṭvā mārge śanaiḥśanaiḥ
||8||निजैस्तैः सेवकैः सार्धं प्रस्थितः स्वपुरीं प्रति ॥
माहिष्मतीं समुद्दिश्य दृष्ट्वा मार्गे शनैःशनैः
tato nijagṛhaṃ prāpya kañci tkālaṃ mahīpatiḥ ||
viśramya prayayau paścāttūrṇaṃ puṇyaṃ gayāśiraḥ
||9||ततो निजगृहं प्राप्य कञ्चि त्कालं महीपतिः ॥
विश्रम्य प्रययौ पश्चात्तूर्णं पुण्यं गयाशिरः
tacca kālena saṃprāpya snātvā dhautāṃbaraḥ śuciḥ ||
māṃsādāya dadau śrāddhaṃ śraddhāpūtena cetasā
||10||तच्च कालेन संप्राप्य स्नात्वा धौतांबरः शुचिः ॥
मांसादाय ददौ श्राद्धं श्रद्धापूतेन चेतसा
athā'sau pṛthivīpālaḥ svapnāṃte ca dadarśa tam ||
divyamālyāṃbaradharaṃ divyagaṃdhānulepanam ||
vimānavaramārūḍhaṃ stūyamānaṃ ca kiṃnaraiḥ
||11||अथाऽसौ पृथिवीपालः स्वप्नांते च ददर्श तम् ॥
दिव्यमाल्यांबरधरं दिव्यगंधानुलेपनम् ॥
विमानवरमारूढं स्तूयमानं च किंनरैः
māṃsāda uvāca
prasādāttava bhūpāla mukto'haṃ pretayonitaḥ ||
svasti te'stu gamiṣyāmi sāṃprataṃ tridivā layam
||12||प्रसादात्तव भूपाल मुक्तोऽहं प्रेतयोनितः ॥
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सांप्रतं त्रिदिवा लयम्
tataḥ sa prātarutthāya harṣāviṣṭo mahīpatiḥ ||
vidaivataṃ samuddiśya cakre śrāddhaṃ yathocitam ||
13 so'pi tenaiva rūpeṇa tasya saṃdarśanaṃ gataḥ ||
svapnāṃ'te bhūmipālasya tadvaccoktvā divaṃ gataḥ
||14||ततः स प्रातरुत्थाय हर्षाविष्टो महीपतिः ॥
विदैवतं समुद्दिश्य चक्रे श्राद्धं यथोचितम् ॥
१३ सोऽपि तेनैव रूपेण तस्य संदर्शनं गतः ॥
स्वप्नांऽते भूमिपालस्य तद्वच्चोक्त्वा दिवं गतः
tataḥ prātastṛtīye'hni kṛtaghnasya mahīpatiḥ ||
cakre śrāddhaṃ yathāpūrvaṃ śraddhāpūtena cetasā
||15||ततः प्रातस्तृतीयेऽह्नि कृतघ्नस्य महीपतिः ॥
चक्रे श्राद्धं यथापूर्वं श्रद्धापूतेन चेतसा
tataḥ so'pi samāyātastasya svapne mahīpateḥ ||
tenaiva pretarūpeṇa duḥkhena mahatā vṛtaḥ
||16||ततः सोऽपि समायातस्तस्य स्वप्ने महीपतेः ॥
तेनैव प्रेतरूपेण दुःखेन महता वृतः
kṛtaghna uvāca
na me gatirmahārāja saṃjātā pāpakarmiṇaḥ ||
taḍāgavittacaurasya kṛtaghnasya tathaiva ca
||17||न मे गतिर्महाराज संजाता पापकर्मिणः ॥
तडागवित्तचौरस्य कृतघ्नस्य तथैव च
tasmātsaṃjāyate muktiryathā me pārthivottama ||
tathaiva tvaṃ kuruṣyā'dya satyavākyaparo bhava
||18||तस्मात्संजायते मुक्तिर्यथा मे पार्थिवोत्तम ॥
तथैव त्वं कुरुष्याऽद्य सत्यवाक्यपरो भव
satyameva paraṃ brahma satyameva paraṃ tapaḥ ||
satyameva paraṃ jñānaṃ satyameva paraṃ śrutam
||19||सत्यमेव परं ब्रह्म सत्यमेव परं तपः ॥
सत्यमेव परं ज्ञानं सत्यमेव परं श्रुतम्
satyena vāyu rvahati satyena tapate raviḥ ||
sāgaraḥ satyavākyena maryādāṃ na vilaṃghayet
||20||सत्येन वायु र्वहति सत्येन तपते रविः ॥
सागरः सत्यवाक्येन मर्यादां न विलंघयेत्
tīrthasevā tapo dānaṃ svādhyāyo gurusevanam ||
sarvaṃ satyavihīnasya vyarthaṃ saṃjāyate yataḥ
||21||तीर्थसेवा तपो दानं स्वाध्यायो गुरुसेवनम् ॥
सर्वं सत्यविहीनस्य व्यर्थं संजायते यतः
sarve dharmā dhṛtāḥ pūrvamekatrā'nyatra cāpyṛtam ||
tulāyāṃ kautukāddevairjātaṃ tatra ṛtaṃ guru
||22||सर्वे धर्मा धृताः पूर्वमेकत्राऽन्यत्र चाप्यृतम् ॥
तुलायां कौतुकाद्देवैर्जातं तत्र ऋतं गुरु
tasmātsatyaṃ puraskṛtya māṃ tāraya mahāmate ||
etatte paramaṃ śreyastapaso'pi bhaviṣyati
||23||तस्मात्सत्यं पुरस्कृत्य मां तारय महामते ॥
एतत्ते परमं श्रेयस्तपसोऽपि भविष्यति
vidūratha uvāca
kathaṃ te jāyate muktirvada me preta satvaram ||
karomi yena tatkarma yadyapi syātsuduṣkaram ḥ
||24||कथं ते जायते मुक्तिर्वद मे प्रेत सत्वरम् ॥
करोमि येन तत्कर्म यद्यपि स्यात्सुदुष्करम् ः
preta uvāca
camatkārapure bhūpa śrīkṣetre hāṭakeśvare ||
āste pāṃsubhirācchannaṃ kalerbhītaṃ gayāśiraḥ
||25||चमत्कारपुरे भूप श्रीक्षेत्रे हाटकेश्वरे ॥
आस्ते पांसुभिराच्छन्नं कलेर्भीतं गयाशिरः
adhastātplakṣavṛkṣasya darbhasthānaiḥ samaṃtataḥ ||
kālaśākaistathānekaistilaiścāraṇyasaṃbhavaiḥ
||26||अधस्तात्प्लक्षवृक्षस्य दर्भस्थानैः समंततः ॥
कालशाकैस्तथानेकैस्तिलैश्चारण्यसंभवैः
tatra gatvā tilaistaistvaṃ taiḥ śākaistaiḥ kuśaistathā ||
śrāddhaṃ dehi drutaṃ yena muktiḥ saṃjāyate mama
||27||तत्र गत्वा तिलैस्तैस्त्वं तैः शाकैस्तैः कुशैस्तथा ॥
श्राद्धं देहि द्रुतं येन मुक्तिः संजायते मम
tasya tadvacanaṃ śrutvā sa dīnasya dayānvitaḥ ||
jagāma tatra yatrā''ste sa vṛkṣaḥ plakṣasaṃjñakaḥ
||28||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स दीनस्य दयान्वितः ॥
जगाम तत्र यत्राऽऽस्ते स वृक्षः प्लक्षसंज्ञकः
dṛṣṭvā śākāṃstilāṃstāṃstu darbhāṃstena yathoditān ||
akhanattatra deśe ca jalārthe laghu kūpikām
||29||दृष्ट्वा शाकांस्तिलांस्तांस्तु दर्भांस्तेन यथोदितान् ॥
अखनत्तत्र देशे च जलार्थे लघु कूपिकाम्
tataḥ kṛtaghnamuddiśya śrāddhaṃ cakre yathoditam ||
ānīya brāhmaṇāñchreṣṭhānvedavedāṃgapāragān ||
kṛtamātre tataḥ śrāddhe divya rūpadharaḥ pumān ||
vimānavaramārūḍho vidūrathamathā'bravīt
||31||ततः कृतघ्नमुद्दिश्य श्राद्धं चक्रे यथोदितम् ॥
आनीय ब्राह्मणाञ्छ्रेष्ठान्वेदवेदांगपारगान् ॥
कृतमात्रे ततः श्राद्धे दिव्य रूपधरः पुमान् ॥
विमानवरमारूढो विदूरथमथाऽब्रवीत्
mukto'haṃ tvatprasādācca pretatvāddāruṇādvibho ||
svasti te'stu gamiṣyāmi sāṃprataṃ tridaśālayam
||32||मुक्तोऽहं त्वत्प्रसादाच्च प्रेतत्वाद्दारुणाद्विभो ॥
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सांप्रतं त्रिदशालयम्
sūta uvāca
tataḥ prabhṛti sā tatra kūpikā khyātimāgatā ||
pitṝṇāṃ puṣṭidā nityaṃ gayāśīrṣasamudbhavā
||33||ततः प्रभृति सा तत्र कूपिका ख्यातिमागता ॥
पितॄणां पुष्टिदा नित्यं गयाशीर्षसमुद्भवा
pretapakṣasya darśāyāṃ yastasyāṃ śrāddhamācaret ||
kālaśākena vipreṃdrāstathāraṇyodbhavaistilaiḥ
||34||प्रेतपक्षस्य दर्शायां यस्तस्यां श्राद्धमाचरेत् ॥
कालशाकेन विप्रेंद्रास्तथारण्योद्भवैस्तिलैः
kṛṃtitaiśca tathā darbhaiḥ samyakchraddhāsamanvitaḥ |
sa prāpnoti phalaṃ kṛtsnaṃ kṛtaghnapretatīrthataḥ
||35||कृंतितैश्च तथा दर्भैः सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः ।
स प्राप्नोति फलं कृत्स्नं कृतघ्नप्रेततीर्थतः
agniṣvāttāḥ pitṛgaṇāstathā barhiṣadaśca ye ||
tatra saṃnihitā nityamājyapāḥ somapāstathā
||36||अग्निष्वात्ताः पितृगणास्तथा बर्हिषदश्च ये ॥
तत्र संनिहिता नित्यमाज्यपाः सोमपास्तथा
tasmātsarvaprayatnena śrāddhaṃ tatra samācaret ||
kāle vā yadi vā'kāle pitṝṇāṃ tuṣṭaye sadā
||37||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं तत्र समाचरेत् ॥
काले वा यदि वाऽकाले पितॄणां तुष्टये सदा
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ sahitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye māṃsādādipretatrayasya vidūrathakṛtaśrāddhadvārā muktidāne pitṛkūpikātīrthamā hātmyavarṇanaṃnāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ || 19 ||