bhartṛyajñakṛtayajñavidhānamunigotravarṇanam
trijāto brāhmaṇastatra kinnāmā kasya sambhavaḥ ||
kiṃgotraścaiva kiṃsaṃjñaḥ kīrtayasva mahāmate
||1||त्रिजातो ब्राह्मणस्तत्र किन्नामा कस्य सम्भवः ॥
किंगोत्रश्चैव किंसंज्ञः कीर्तयस्व महामते
kiṃ kulīnairguṇāḍhyairvā tejovidyāvicakṣaṇaiḥ ||
trijāto'pi varaṃ so'pi svaṃ sthānaṃ yena coddhṛtam
||2||किं कुलीनैर्गुणाढ्यैर्वा तेजोविद्याविचक्षणैः ॥
त्रिजातोऽपि वरं सोऽपि स्वं स्थानं येन चोद्धृतम्
sūta uvāca
sāṃkṛtyasya munervaṃśe sa saṃbhūto dvijottamaḥ ||
prabhāva iti vikhyāto dattasaṃjño nimeḥ sutaḥ
||3||सांकृत्यस्य मुनेर्वंशे स संभूतो द्विजोत्तमः ॥
प्रभाव इति विख्यातो दत्तसंज्ञो निमेः सुतः
sa evaṃ sthānamuddhṛtya cakārāyatanaṃ śubham ||
trijāteśvaranāmnā ca devadevasya śūlinaḥ
||4||स एवं स्थानमुद्धृत्य चकारायतनं शुभम् ॥
त्रिजातेश्वरनाम्ना च देवदेवस्य शूलिनः
tamārādhya divā naktaṃ samyakchraddhāsamanvitaḥ ||
saśarīro gataḥ svargaṃ tataḥ kālena kenacit
||5||तमाराध्य दिवा नक्तं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः ॥
सशरीरो गतः स्वर्गं ततः कालेन केनचित्
yastaṃ paśyati sadbhaktyā snāpayedviṣuve sadā ||
na trijātaḥ kule tasya kathañcidapi jāyate
||6||यस्तं पश्यति सद्भक्त्या स्नापयेद्विषुवे सदा ॥
न त्रिजातः कुले तस्य कथञ्चिदपि जायते
ṛṣaya ūcuḥ
yāni gotrāṇi naṣṭāni yāni saṃsthāpitāni ca ||
nāmatastāni no brūhi tatpuraṃ sūta nandana
||7||यानि गोत्राणि नष्टानि यानि संस्थापितानि च ॥
नामतस्तानि नो ब्रूहि तत्पुरं सूत नन्दन
sūta uvāca
tatropamanyugotrā ye krauṃcagotrasamudbhavāḥ ||
kaiśoryaṃ gotrasaṃbhūtāstraivaṇeyā dvijottamaḥ 8 ||
te bhūyo'pi na saṃprāptā yathā gotracatuṣṭayam ||
tatpūrvakaṃ śukādīnāṃ yannaṣṭaṃ nāgajādbhayāt
||9||तत्रोपमन्युगोत्रा ये क्रौंचगोत्रसमुद्भवाः ॥
कैशोर्यं गोत्रसंभूतास्त्रैवणेया द्विजोत्तमः ८ ॥
ते भूयोऽपि न संप्राप्ता यथा गोत्रचतुष्टयम् ॥
तत्पूर्वकं शुकादीनां यन्नष्टं नागजाद्भयात्
śeṣānvaḥ saṃpravakṣyāmi brāhmaṇāngotrasaṃbhavān ||
kauśikānvayasaṃ bhūtāḥ ṣaḍviṃśatiśca te smṛtāḥ
||10||शेषान्वः संप्रवक्ष्यामि ब्राह्मणान्गोत्रसंभवान् ॥
कौशिकान्वयसं भूताः षड्विंशतिश्च ते स्मृताः
kaśyapānvayasaṃbhūtāḥ saptāśītirdvijottamāḥ ||
lakṣmaṇānvayasaṃbhūtā ekaviṃśatirāgatāḥ
||11||कश्यपान्वयसंभूताः सप्ताशीतिर्द्विजोत्तमाः ॥
लक्ष्मणान्वयसंभूता एकविंशतिरागताः
tatra naṣṭāḥ punaḥ prāptāstasminsthāne suduḥkhitāḥ ||
bhāradvājāstrayaḥ prāptāḥ kauṃḍanīyāścaturdaśa
||12||तत्र नष्टाः पुनः प्राप्तास्तस्मिन्स्थाने सुदुःखिताः ॥
भारद्वाजास्त्रयः प्राप्ताः कौंडनीयाश्चतुर्दश
raitikānāṃ tathā viṃśatpārāśaryāṣṭakaṃ tathā ||
gargāṇāṃ ca dviviṃśaṃ ca hārītānāṃ viviṃśatiḥ
||13||रैतिकानां तथा विंशत्पाराशर्याष्टकं तथा ॥
गर्गाणां च द्विविंशं च हारीतानां विविंशतिः
aurvabhārgavagotrāṇāṃ pañcaviṃśadudāhṛtāḥ ||
gautamānāṃ ca ṣaḍviṃśamālūbhāyanaviṃśatiḥ
||14||और्वभार्गवगोत्राणां पञ्चविंशदुदाहृताः ॥
गौतमानां च षड्विंशमालूभायनविंशतिः
māṃḍavyānāṃ triviṃśacca bahvṛcānāṃ triviṃśatiḥ ||
sāṃkṛtyānāṃ viśiṣṭānāṃ pṛthaktvena daśaiva tu
||15||मांडव्यानां त्रिविंशच्च बह्वृचानां त्रिविंशतिः ॥
सांकृत्यानां विशिष्टानां पृथक्त्वेन दशैव तु
tathaivāṃgirasānāṃ ca paṃca caiva prakīrtitāḥ ||
ātreyā daśa saṃkhyātāḥ śuklātreyāstathaiva ca
||16||तथैवांगिरसानां च पंच चैव प्रकीर्तिताः ॥
आत्रेया दश संख्याताः शुक्लात्रेयास्तथैव च
vātsyāḥ pañca samākhyātāḥ kautsāśca nava sapta vai ||
śāṃḍilyā bhārgavāḥ pañca maudgalyā viṃśatiḥ smṛtāḥ
||7||वात्स्याः पञ्च समाख्याताः कौत्साश्च नव सप्त वै ॥
शांडिल्या भार्गवाः पञ्च मौद्गल्या विंशतिः स्मृताः
baudhāyanāḥ kauśalāśca triṃśanmātrāḥ prakīrtitāḥ ||
atharvāḥ paṃcapaṃcāśanmaunasāḥ saptasaptatiḥ
||8||बौधायनाः कौशलाश्च त्रिंशन्मात्राः प्रकीर्तिताः ॥
अथर्वाः पंचपंचाशन्मौनसाः सप्तसप्ततिः
yājuṣāstriṃśatiḥ khyātāścyāvanāḥ sapta viṃśatiḥ ||
āgastyāśca trayastriṃśajjaimineyā daśaiva tu
||19||याजुषास्त्रिंशतिः ख्याताश्च्यावनाः सप्त विंशतिः ॥
आगस्त्याश्च त्रयस्त्रिंशज्जैमिनेया दशैव तु
naivṛtāḥ paṃcapaṃcāśatpāṭhīnāḥ saptatirdvijāḥ ||
gobhilāścāpi kākvāśca paṃcapaṃca dvijāḥ smṛtāḥ
||2||नैवृताः पंचपंचाशत्पाठीनाः सप्ततिर्द्विजाः ॥
गोभिलाश्चापि काक्वाश्च पंचपंच द्विजाः स्मृताः
auśanasāśca dāśārhāstrayastraya udāhṛtāḥ ||
lokākhyānāṃ tathā ṣaṣṭiraiṇiśānāṃ dvisaptatiḥ
||21||औशनसाश्च दाशार्हास्त्रयस्त्रय उदाहृताः ॥
लोकाख्यानां तथा षष्टिरैणिशानां द्विसप्ततिः
kāpiṣṭhalāḥ śārkarākhyā dattākhyāḥ saptasaptatiḥ ||
śārkavānāṃ śataṃ proktaṃ dārjyānāṃ saptasaptatiḥ
||22||कापिष्ठलाः शार्कराख्या दत्ताख्याः सप्तसप्ततिः ॥
शार्कवानां शतं प्रोक्तं दार्ज्यानां सप्तसप्ततिः
kātyāyanyāstrayo'dhiṣṭhā vaidiśāśca trayaḥ smṛtāḥ ||
kṛṣṇātreyāstathā paṃca dattātreyā stathaiva ca
||23||कात्यायन्यास्त्रयोऽधिष्ठा वैदिशाश्च त्रयः स्मृताः ॥
कृष्णात्रेयास्तथा पंच दत्तात्रेया स्तथैव च
nārāyaṇāḥ śaunakeyā jābālāḥ śatasaṃkhyayā ||
gopālā jāmadanyāśca śālihotrāśca karṇikāḥ
||24||नारायणाः शौनकेया जाबालाः शतसंख्यया ॥
गोपाला जामदन्याश्च शालिहोत्राश्च कर्णिकाः
bhāgurāyaṇakāścaiva mātṛkāstraiṇavāstathā ||
sarve te brāhmaṇaśreṣṭhāḥ krameṇa dvijasattamāḥ
||25||भागुरायणकाश्चैव मातृकास्त्रैणवास्तथा ॥
सर्वे ते ब्राह्मणश्रेष्ठाः क्रमेण द्विजसत्तमाः
eteṣāmeva sarveṣāṃ satkārāya dvijotamāḥ ||
catvāriṃśattathāṣṭau ca purā proktāḥ svayaṃbhuvā
||26||एतेषामेव सर्वेषां सत्काराय द्विजोतमाः ॥
चत्वारिंशत्तथाष्टौ च पुरा प्रोक्ताः स्वयंभुवा
te sarve ca pṛthaktvena nirdiṣṭāḥ padmayoninā ||
saṃdhyātarpaṇakṛtyāni vaiśvadevodbhavāni ca ||
śrāddhāni pakṣakṛtyāni pitṛpiṃḍāṃstathaiva ca
||27||ते सर्वे च पृथक्त्वेन निर्दिष्टाः पद्मयोनिना ॥
संध्यातर्पणकृत्यानि वैश्वदेवोद्भवानि च ॥
श्राद्धानि पक्षकृत्यानि पितृपिंडांस्तथैव च
yajñopavītasaṃyuktāḥ pravarāścaiva kṛtsnaśaḥ ||
tathā mauṃjīviśeṣāśca śikhābhedāḥ prakīrtitāḥ
||28||यज्ञोपवीतसंयुक्ताः प्रवराश्चैव कृत्स्नशः ॥
तथा मौंजीविशेषाश्च शिखाभेदाः प्रकीर्तिताः
trijātena samārādhya devadevaṃ pitāmaham ||
teṣāṃ kṛtvā dvijedrāṇāmātmakīrtikṛte tadā
||29||त्रिजातेन समाराध्य देवदेवं पितामहम् ॥
तेषां कृत्वा द्विजेद्राणामात्मकीर्तिकृते तदा
ṛṣaya ūcuḥ
kathaṃ santoṣito brahmā trijātena mahātmanā ||
karmakāṃḍaṃ kathaṃ bhinnaṃ kṛtaṃ tena mahātmanā ||
sarvaṃ vistarato brūhi paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ
||30||कथं सन्तोषितो ब्रह्मा त्रिजातेन महात्मना ॥
कर्मकांडं कथं भिन्नं कृतं तेन महात्मना ॥
सर्वं विस्तरतो ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः
sūta uvāca
tasyārthe brāhmaṇaiḥ sarvaistoṣitaḥ prapitāmahaḥ ||
anenaivoddhṛtaṃ sthānamasmākaṃ sakalaṃ vibho
||31||तस्यार्थे ब्राह्मणैः सर्वैस्तोषितः प्रपितामहः ॥
अनेनैवोद्धृतं स्थानमस्माकं सकलं विभो
tasmādasya vibho yaccha vedajñānamanutamam ||
yena karmaviśeṣāśca jāyate'tra purottame
||32||तस्मादस्य विभो यच्छ वेदज्ञानमनुतमम् ॥
येन कर्मविशेषाश्च जायतेऽत्र पुरोत्तमे
etasya ca gurutvaṃ ca prasādāttava padmaja ||
yathā bhavati deveśa tayā nītirvidhīyatām
||33||एतस्य च गुरुत्वं च प्रसादात्तव पद्मज ॥
यथा भवति देवेश तया नीतिर्विधीयताम्
brahmā dadau tatastasya maṃtragrāmamanuttamam ||
yena vijñāyate sarvaṃ vedārtho yajñakarma ca
||34||ब्रह्मा ददौ ततस्तस्य मंत्रग्राममनुत्तमम् ॥
येन विज्ञायते सर्वं वेदार्थो यज्ञकर्म च
tataḥ provāca tānsarvānprahaṣṭenātarātmanā ||
eṣa vedārthasaṃpanno bhaviṣyati mahāyaśāḥ
||35||ततः प्रोवाच तान्सर्वान्प्रहष्टेनातरात्मना ॥
एष वेदार्थसंपन्नो भविष्यति महायशाः
bhartṛyajña iti khyāto yajñakarmavicakṣaṇaḥ ||
yadeva vakti yuṣmākaṃ kriyākāṃḍamaśaṃkitaiḥ
||3||भर्तृयज्ञ इति ख्यातो यज्ञकर्मविचक्षणः ॥
यदेव वक्ति युष्माकं क्रियाकांडमशंकितैः
tatkāryaṃ svargamokṣāya mama vākyātprabodhitaiḥ ||
vedārthāneṣa sarveṣāṃ yuṣmākaṃ yojayiṣyati
||37||तत्कार्यं स्वर्गमोक्षाय मम वाक्यात्प्रबोधितैः ॥
वेदार्थानेष सर्वेषां युष्माकं योजयिष्यति
ye cānyeṣu ca deśeṣu sthāneṣu ca gatāḥ kvacit ||
etatsthānaṃ parityajya satyametadvijottamāḥ
||38||ये चान्येषु च देशेषु स्थानेषु च गताः क्वचित् ॥
एतत्स्थानं परित्यज्य सत्यमेतद्विजोत्तमाः
vedasthāne ca buddhyaiṣa yatkarma pracariṣyati ||
nānṛte vātha pāpe ca vāṇī cāsya cariṣyati
||39||वेदस्थाने च बुद्ध्यैष यत्कर्म प्रचरिष्यति ॥
नानृते वाथ पापे च वाणी चास्य चरिष्यति
evamuktvā sa deveśo virarāma pitāmahaḥ ||
bhartṛyajño'pi tāḥ sarvāścakre yajñakriyāḥ śubhāḥ
||40||एवमुक्त्वा स देवेशो विरराम पितामहः ॥
भर्तृयज्ञोऽपि ताः सर्वाश्चक्रे यज्ञक्रियाः शुभाः
brāhmaṇānāṃ hitārthāya śrutyarthaṃ tasya kevalam ||
daśapramāṇāḥ saṃproktāḥ sarve te brāhmaṇottamāḥ
||41||ब्राह्मणानां हितार्थाय श्रुत्यर्थं तस्य केवलम् ॥
दशप्रमाणाः संप्रोक्ताः सर्वे ते ब्राह्मणोत्तमाः
catuḥṣaṣṭiṣu gotreṣu hyevaṃ te brāhmaṇottamāḥ ||
tena tatra samānītāstrijātena mahātmanā
||42||चतुःषष्टिषु गोत्रेषु ह्येवं ते ब्राह्मणोत्तमाः ॥
तेन तत्र समानीतास्त्रिजातेन महात्मना
teṣāmekatra jātāni daśapaṃcaśatāni ca ||
sāmānya bhogamokṣāṇi tāni tena kṛtāni ca
||43||तेषामेकत्र जातानि दशपंचशतानि च ॥
सामान्य भोगमोक्षाणि तानि तेन कृतानि च
aṣṭaṣaṣṭivibhāgena pūrvamāyuvyayodbhavam ||
tatrāsīdatha gotre ca puruṣāṇāṃ prasaṃkhyayā
||44||अष्टषष्टिविभागेन पूर्वमायुव्ययोद्भवम् ॥
तत्रासीदथ गोत्रे च पुरुषाणां प्रसंख्यया
tataḥ prabhṛti sarveṣāṃ sāmānyena vyavasthitam ||
trijātasya ca vākyena yena dūrādapi drutam
||45||ततः प्रभृति सर्वेषां सामान्येन व्यवस्थितम् ॥
त्रिजातस्य च वाक्येन येन दूरादपि द्रुतम्
samāgacchaṃti viprendrāḥ puravṛddhiḥ prajāyate ||
na kaścidyāti saṃtyaktvā dausthyādanyatra ca dvijāḥ
||46||समागच्छंति विप्रेन्द्राः पुरवृद्धिः प्रजायते ॥
न कश्चिद्याति संत्यक्त्वा दौस्थ्यादन्यत्र च द्विजाः
tatasteṣāṃ sutaiḥ pautrairnaptṛbhiśca sahasraśaḥ ||
dauhitrairbhāgineyaiśca bhūyo bhūri prapūritam
||47||ततस्तेषां सुतैः पौत्रैर्नप्तृभिश्च सहस्रशः ॥
दौहित्रैर्भागिनेयैश्च भूयो भूरि प्रपूरितम्
tatpuraṃ vṛddhimāyāti dūrvāṃkurairiva dvijāḥ ||
kāṃḍātkāṃḍātprarohadbhiḥ saṃkhyāhīnairanekadhā
||48||तत्पुरं वृद्धिमायाति दूर्वांकुरैरिव द्विजाः ॥
कांडात्कांडात्प्ररोहद्भिः संख्याहीनैरनेकधा
sūta uvāca
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ gotrasaṃkhyānakaṃ śubham ||
ṛṣīṇāṃ kīrtanaṃ cāpi sarvapātakanāśanam
||49||एतद्वः सर्वमाख्यातं गोत्रसंख्यानकं शुभम् ॥
ऋषीणां कीर्तनं चापि सर्वपातकनाशनम्
yaścaitatpaṭhate nityaṃ śṛṇuyādvā prabhaktitaḥ ||
na syāttasya kulacchedaḥ kadācidapi bhūtale
||50||यश्चैतत्पठते नित्यं शृणुयाद्वा प्रभक्तितः ॥
न स्यात्तस्य कुलच्छेदः कदाचिदपि भूतले
tathā vimucyate pāpairājanmamaraṇodbhavaiḥ ||
na paśyati viyogaṃ ca kadācitpriyasaṃbhavam
||51||तथा विमुच्यते पापैराजन्ममरणोद्भवैः ॥
न पश्यति वियोगं च कदाचित्प्रियसंभवम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye'ṣṭaṣaṣṭitīrthopākhyāne bhartṛyajñakṛtayajñavidhānamunigotravarṇanaṃnāma paṃcadaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ || 115 ||