evaṃ tāṃ rajanīṃ tatra sa uṣitvā raghūttamaḥ
sūta uvāca
evaṃ tāṃ rajanīṃ tatra sa uṣitvā raghūttamaḥ ||
upāsyamānaḥ sarvaistaiḥ sadbhaktyā vānarottamaiḥ
||1||एवं तां रजनीं तत्र स उषित्वा रघूत्तमः ॥
उपास्यमानः सर्वैस्तैः सद्भक्त्या वानरोत्तमैः
tataḥ prabhāte vimale prodgate ravimaṇḍale ||
kṛtvā prābhātikaṃ karma samāhūyātha puṣpakam
||2||ततः प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमण्डले ॥
कृत्वा प्राभातिकं कर्म समाहूयाथ पुष्पकम्
sugrīveṇa suṣeṇena tāreṇa kumudena ca ||
aṃgadenātha kuṇḍena vāyuputreṇa dhīmatā
||3||सुग्रीवेण सुषेणेन तारेण कुमुदेन च ॥
अंगदेनाथ कुण्डेन वायुपुत्रेण धीमता
gavākṣeṇa naleneva tathā jāṃbavatāpi ca ||
daśabhirvānaraiḥ sārdhaṃ samārūḍhaḥ sa puṣpake
||4||गवाक्षेण नलेनेव तथा जांबवतापि च ॥
दशभिर्वानरैः सार्धं समारूढः स पुष्पके
tataḥ saṃprasthitaḥ kāle laṃkāmuddiśya rāghavaḥ ||
manojavena tenaiva vimānena suvarcasā
||5||ततः संप्रस्थितः काले लंकामुद्दिश्य राघवः ॥
मनोजवेन तेनैव विमानेन सुवर्चसा
saṃprāptastatkṣaṇādeva laṃkākhyāṃ ca mahāpurīm ||
vīkṣayaṃstānpradeśāṃśca yatra yuddhaṃ purā'bhavat
||6||संप्राप्तस्तत्क्षणादेव लंकाख्यां च महापुरीम् ॥
वीक्षयंस्तान्प्रदेशांश्च यत्र युद्धं पुराऽभवत्
tato vibhīṣaṇo dṛṣṭvā proddyotaṃ puṣpakodbhavam ||
rāmaṃ vijñāya saṃprāptaṃ prahṛṣṭaḥ sammukho yayau ||
maṃtribhiḥ sakalaiḥ sārdhaṃ tathā bhṛtyaiḥ sutairapi
||7||ततो विभीषणो दृष्ट्वा प्रोद्द्योतं पुष्पकोद्भवम् ॥
रामं विज्ञाय संप्राप्तं प्रहृष्टः सम्मुखो ययौ ॥
मंत्रिभिः सकलैः सार्धं तथा भृत्यैः सुतैरपि
atha dṛṣṭvā sudūrāttaṃ rāmadevaṃ vibhīṣaṇaḥ ||
papāta daṇḍavadbhūmau jayaśabdamudīrayan
||8||अथ दृष्ट्वा सुदूरात्तं रामदेवं विभीषणः ॥
पपात दण्डवद्भूमौ जयशब्दमुदीरयन्
tathāgataṃ pariṣvajya sādaraṃ sa vibhīṣaṇam ||
tenaiva sahitaḥ paścāllaṃkāṃ tāṃ praviveśa ha
||9||तथागतं परिष्वज्य सादरं स विभीषणम् ॥
तेनैव सहितः पश्चाल्लंकां तां प्रविवेश ह
vibhīṣaṇagṛhaṃ prāpya tatra siṃhāsane śubhe ||
niviṣṭo vānaraistaiśca samantātparivāritaḥ
||10||विभीषणगृहं प्राप्य तत्र सिंहासने शुभे ॥
निविष्टो वानरैस्तैश्च समन्तात्परिवारितः
tato nivedayāmāsa tasmai sarvaṃ vibhīṣaṇaḥ ||
rājyaṃ putrakalatrādi yaccānyadapi kiṃcana
||11||ततो निवेदयामास तस्मै सर्वं विभीषणः ॥
राज्यं पुत्रकलत्रादि यच्चान्यदपि किंचन
tataḥ provāca vinayātkṛtāṃjalipuṭaḥ sthitaḥ ||
ādeśo dīyatāṃ deva brūhi kṛtyaṃ karomi kim
||12||ततः प्रोवाच विनयात्कृतांजलिपुटः स्थितः ॥
आदेशो दीयतां देव ब्रूहि कृत्यं करोमि किम्
akasmādeva saṃprāptaḥ kimarthaṃ vada me prabho ||
kiṃ nāyātaḥ sa saumitristvayā sārdha ca jānakī
||3||अकस्मादेव संप्राप्तः किमर्थं वद मे प्रभो ॥
किं नायातः स सौमित्रिस्त्वया सार्ध च जानकी
sūta uvāca
nivedya rāghavastasmai sarvaṃ gadgadayā girā ||
vāṣpapūrapraticchannavaktro bhūyo viniḥśvasan
||14||निवेद्य राघवस्तस्मै सर्वं गद्गदया गिरा ॥
वाष्पपूरप्रतिच्छन्नवक्त्रो भूयो विनिःश्वसन्
tataḥ provāca satyārthaṃ vibhīṣaṇakṛte hitam ||
taṃ cāpi śokasaṃtaptaṃ saṃbodhya raghunaṃdanaḥ
||15||ततः प्रोवाच सत्यार्थं विभीषणकृते हितम् ॥
तं चापि शोकसंतप्तं संबोध्य रघुनंदनः
ahaṃ rājyaṃ parityajya sāṃprataṃ rākṣasottama ||
yāsyāmi tridivaṃ tūrṇaṃ lakṣmaṇo yatra saṃsthitaḥ
||16||अहं राज्यं परित्यज्य सांप्रतं राक्षसोत्तम ॥
यास्यामि त्रिदिवं तूर्णं लक्ष्मणो यत्र संस्थितः
na tena rahito martye muhūrtamapi cotsahe ||
sthātuṃ rākṣasaśārdūla bāṃdhavena mahātmanā
||17||न तेन रहितो मर्त्ये मुहूर्तमपि चोत्सहे ॥
स्थातुं राक्षसशार्दूल बांधवेन महात्मना
ahaṃ śikṣāpaṇārthāya tava prāpto vibhīṣaṇa ||
tasmādavyagracittena saṃśṛṇuṣva kuruṣva ca
||18||अहं शिक्षापणार्थाय तव प्राप्तो विभीषण ॥
तस्मादव्यग्रचित्तेन संशृणुष्व कुरुष्व च
eṣā rājyodbhavā lakṣmīrmadaṃ saṃjanayennṛṇām ||
madyavatsvalpabuddhīnāṃ tasmātkāryo na sa tvayā
||19||एषा राज्योद्भवा लक्ष्मीर्मदं संजनयेन्नृणाम् ॥
मद्यवत्स्वल्पबुद्धीनां तस्मात्कार्यो न स त्वया
śakrādyā amarāḥ sarve tvayā pūjyāḥ sadaiva hi ||
mānyāśca yena te rājyaṃ jāyate śāśvataṃ sadā
||20||शक्राद्या अमराः सर्वे त्वया पूज्याः सदैव हि ॥
मान्याश्च येन ते राज्यं जायते शाश्वतं सदा
mama satyaṃ bhavedvākya metasmādahamāgataḥ ||
prāptarājyapratiṣṭho'pi tava bhrātā mahābalaḥ
||21||मम सत्यं भवेद्वाक्य मेतस्मादहमागतः ॥
प्राप्तराज्यप्रतिष्ठोऽपि तव भ्राता महाबलः
vināśaṃ sahasā prāptastasmānmānyāḥ surāḥ sadā ||
yadi kaścitsamāyāti mānuṣo'tra kathaṃcana ||
matkāya eva draṣṭavyaḥ sarvaireva niśācaraiḥ
||22||विनाशं सहसा प्राप्तस्तस्मान्मान्याः सुराः सदा ॥
यदि कश्चित्समायाति मानुषोऽत्र कथंचन ॥
मत्काय एव द्रष्टव्यः सर्वैरेव निशाचरैः
tathā niśācarāḥ sarve tvayā vāryā vibhīṣaṇa ||
mama setuṃ samullaṃghya na gaṃtavyaṃ dharātale
||23||तथा निशाचराः सर्वे त्वया वार्या विभीषण ॥
मम सेतुं समुल्लंघ्य न गंतव्यं धरातले
vibhīṣaṇa uvāca
evaṃ vibho kariṣyāmi tavādeśamasaṃśayam ||
paraṃ tvayā parityakte martye me jīvitaṃ vrajet
||24||एवं विभो करिष्यामि तवादेशमसंशयम् ॥
परं त्वया परित्यक्ते मर्त्ये मे जीवितं व्रजेत्
tasmānmāmapi tatraiva tvaṃ vibho netumarhasi ||
ātmanā saha yatrāste prāggato lakṣmaṇastava
||25||तस्मान्मामपि तत्रैव त्वं विभो नेतुमर्हसि ॥
आत्मना सह यत्रास्ते प्राग्गतो लक्ष्मणस्तव
śrīrāma uvāca
mayā te'kṣayamādiṣṭaṃ rājyaṃ rākṣasasattama ||
tasmānnārhasi māṃ kartuṃ mithyācāraṃ kathaṃcana
||26||मया तेऽक्षयमादिष्टं राज्यं राक्षससत्तम ॥
तस्मान्नार्हसि मां कर्तुं मिथ्याचारं कथंचन
ahamasminsvake setau śaṃkaratritayaṃ śubham ||
sthāpayiṣyāmi kīrtyarthaṃ tatpūjyaṃ bhavatā sadā ||
bhaktimānpratisaṃdhāya yāvaccaṃdrārkatārakam
||27||अहमस्मिन्स्वके सेतौ शंकरत्रितयं शुभम् ॥
स्थापयिष्यामि कीर्त्यर्थं तत्पूज्यं भवता सदा ॥
भक्तिमान्प्रतिसंधाय यावच्चंद्रार्कतारकम्
evamuktvā raghuśreṣṭho rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam ||
daśarātraṃ tatra tasthau laṃkāyāṃ vānaraiḥ saha
||28||एवमुक्त्वा रघुश्रेष्ठो राक्षसेन्द्रं विभीषणम् ॥
दशरात्रं तत्र तस्थौ लंकायां वानरैः सह
kurvanyuddhakathāścitrā yāḥ kṛtāḥ pūrvameva hi ||
paśyanyuddhasya sarvāṇi sthānāni vividhāni ca
||29||कुर्वन्युद्धकथाश्चित्रा याः कृताः पूर्वमेव हि ॥
पश्यन्युद्धस्य सर्वाणि स्थानानि विविधानि च
śaṃsamānaḥ pravīrāṃstānrākṣasānbalavattarān ||
kumbhakarṇendrajitpūrvānsaṃkhye cābhimukhāgatān
||30||शंसमानः प्रवीरांस्तान्राक्षसान्बलवत्तरान् ॥
कुम्भकर्णेन्द्रजित्पूर्वान्संख्ये चाभिमुखागतान्
tataścaikādaśe prāpte divase raghunaṃdanaḥ ||
puṣpakaṃ tatsamāruhya prasthitaḥ svapurīṃ prati
||31||ततश्चैकादशे प्राप्ते दिवसे रघुनंदनः ॥
पुष्पकं तत्समारुह्य प्रस्थितः स्वपुरीं प्रति
vānaraistaiḥ samopeto vibhīṣaṇapuraḥsaraḥ ||
tataḥ saṃsthāpayāmāsa setuprāṃte maheśvaram ||
32 madhye caiva tathādau ca śraddhāpūtena cetasā ||
rāmeśvaratrayaṃ rāma evaṃ tatra vidhāya saḥ
||33||वानरैस्तैः समोपेतो विभीषणपुरःसरः ॥
ततः संस्थापयामास सेतुप्रांते महेश्वरम् ॥
३२ मध्ये चैव तथादौ च श्रद्धापूतेन चेतसा ॥
रामेश्वरत्रयं राम एवं तत्र विधाय सः
setubaṃdhaṃ tathāsādya prasthitaḥ svagṛhaṃ prati ||
tāvadvibhīṣaṇenoktaḥ praṇipatya muhurmuhuḥ
||34||सेतुबंधं तथासाद्य प्रस्थितः स्वगृहं प्रति ॥
तावद्विभीषणेनोक्तः प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः
vibhīṣaṇa uvāca
anena setumārgeṇa rāmeśvaradidṛkṣayā ||
mānavā āgamiṣyaṃti kautukācchraddhayāvitāḥ
||35||अनेन सेतुमार्गेण रामेश्वरदिदृक्षया ॥
मानवा आगमिष्यंति कौतुकाच्छ्रद्धयाविताः
rākṣasānāṃ mahārāja jātiḥ krūratamā matā ||
dṛṣṭvā mānuṣamāyāṃtaṃ māṃsasyecchā prajāyate
||36||राक्षसानां महाराज जातिः क्रूरतमा मता ॥
दृष्ट्वा मानुषमायांतं मांसस्येच्छा प्रजायते
yadā kaścijjanaṃ kaścidrākṣaso bhakṣayiṣyati |
ājñābhaṃgo dhruvaṃ bhāvī mama bhaktiratasya ca
||37||यदा कश्चिज्जनं कश्चिद्राक्षसो भक्षयिष्यति ।
आज्ञाभंगो ध्रुवं भावी मम भक्तिरतस्य च
bhaviṣyaṃti kalau kāle daridrā nṛpamānavāḥ ||
te'tra svarṇasya lobhena devatādarśanāya ca
||38||भविष्यंति कलौ काले दरिद्रा नृपमानवाः ॥
तेऽत्र स्वर्णस्य लोभेन देवतादर्शनाय च
nityaṃ caivāgamiṣyanti tyaktvā rakṣaḥkṛtaṃ bhayam |
teṣāṃ yadi vadhaṃ kaścidrākṣasātprāpayiṣyati
||39||नित्यं चैवागमिष्यन्ति त्यक्त्वा रक्षःकृतं भयम् ।
तेषां यदि वधं कश्चिद्राक्षसात्प्रापयिष्यति
bhaviṣyati ca me doṣaḥ prabhudrohodbhavaḥ prabho ||
tasmātkaṃcidupāyaṃ tvaṃ cintayasva yathā mama |
ājñābhaṃgakṛtaṃ pāpaṃ jāyate na guro kvacit
||40||भविष्यति च मे दोषः प्रभुद्रोहोद्भवः प्रभो ॥
तस्मात्कंचिदुपायं त्वं चिन्तयस्व यथा मम ।
आज्ञाभंगकृतं पापं जायते न गुरो क्वचित्
tasya tadvacanaṃ śrutvā tataḥ sa raghusattamaḥ ||
bāḍhamityeva coktvātha cāpaṃ sajjīcakāra saḥ
||41||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ततः स रघुसत्तमः ॥
बाढमित्येव चोक्त्वाथ चापं सज्जीचकार सः
tatastaṃ kīrtirūpaṃ ca madhyadeśe raghūttamaḥ ||
acchinanniśitairbāṇairdaśayojanavistṛtam
||42||ततस्तं कीर्तिरूपं च मध्यदेशे रघूत्तमः ॥
अच्छिनन्निशितैर्बाणैर्दशयोजनविस्तृतम्
tena saṃsthāpito yatra śikhare śaṃkaraḥ svayam ||
śikharaṃ tatsaliṃgaṃ ca patitaṃ vāridherjale
||43||तेन संस्थापितो यत्र शिखरे शंकरः स्वयम् ॥
शिखरं तत्सलिंगं च पतितं वारिधेर्जले
evaṃ mārgamagamyaṃ taṃ kṛtvā setusamudbhavam ||
vānarai rākṣasaiḥ sārdhaṃ tataḥ saṃprasthito gṛham
||44||एवं मार्गमगम्यं तं कृत्वा सेतुसमुद्भवम् ॥
वानरै राक्षसैः सार्धं ततः संप्रस्थितो गृहम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇaekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye setumadhye śrīrāmakṛtarāmeśvarapratiṣṭhāvarṇanaṃnāmaiko ttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 101 ||