śāligrāmapūjanamāhātmyavarṇanam
brahmovāca
śūdraḥ paijavanonāma gārhasthyācchuddhimāptavān ||
dharmamārgāvirodhena tannibodha mahāmate
||1||शूद्रः पैजवनोनाम गार्हस्थ्याच्छुद्धिमाप्तवान् ॥
धर्ममार्गाविरोधेन तन्निबोध महामते
āsītpaijavanaḥ śūdraḥ purā tretāyuge kila ||
svadharmanirataḥ khyāto viṣṇubrāhmaṇapūjakaḥ
||2||आसीत्पैजवनः शूद्रः पुरा त्रेतायुगे किल ॥
स्वधर्मनिरतः ख्यातो विष्णुब्राह्मणपूजकः
nyāyāgatadhano nityaṃ śāṃtaḥ sarvajanapriyaḥ ||
satyavādī vivekajñastasya bhāryā ca sundarī
||3||न्यायागतधनो नित्यं शांतः सर्वजनप्रियः ॥
सत्यवादी विवेकज्ञस्तस्य भार्या च सुन्दरी
dharmoḍhā vedavidhinā samānakulajā śubhā ||
pativratā mahābhāgā devadvijahite ratā
||4||धर्मोढा वेदविधिना समानकुलजा शुभा ॥
पतिव्रता महाभागा देवद्विजहिते रता
kāśyāṃ saṃbaṃdhitā bālā vaijayaṃtyāṃ vivāhitā ||
sā dharmācaraṇe dakṣā vaiṣṇavavratacāriṇī
||5||काश्यां संबंधिता बाला वैजयंत्यां विवाहिता ॥
सा धर्माचरणे दक्षा वैष्णवव्रतचारिणी
bhartrā saha tathā samyakcikrīḍe suvinītavat ||
so'pi reme tayā kāle hastinyeva mahāgajaḥ
||6||भर्त्रा सह तथा सम्यक्चिक्रीडे सुविनीतवत् ॥
सोऽपि रेमे तया काले हस्तिन्येव महागजः
arthāptiḥ pūrvapuṇyena jātā tasya mahātmanaḥ ||
vāṇijyaṃ svajanairnityaṃ svadeśaparadeśajam
||7||अर्थाप्तिः पूर्वपुण्येन जाता तस्य महात्मनः ॥
वाणिज्यं स्वजनैर्नित्यं स्वदेशपरदेशजम्
kārayatyarthajātaiśca parakīyasvakīyajaiḥ ||
evamarthaśca bahudhā saṃjāto dharmadarśinaḥ
||8||कारयत्यर्थजातैश्च परकीयस्वकीयजैः ॥
एवमर्थश्च बहुधा संजातो धर्मदर्शिनः
putratrayaṃ ca saṃjātaṃ pituḥ śuśrūṣaṇe ratam ||
tasya putrāḥ piturbhaktā dravyādimadavarjitāḥ
||9||पुत्रत्रयं च संजातं पितुः शुश्रूषणे रतम् ॥
तस्य पुत्राः पितुर्भक्ता द्रव्यादिमदवर्जिताः
pitṛvākyaratāḥ śreṣṭhāḥ svadharmācāraśobhanāḥ ||
pitroḥ śuśrūṣaṇādanyannābhinaṃdaṃti kiṃcana
||10||पितृवाक्यरताः श्रेष्ठाः स्वधर्माचारशोभनाः ॥
पित्रोः शुश्रूषणादन्यन्नाभिनंदंति किंचन
te sambandhaiḥ susaṃbaddhāḥ pitrā dharmārthadarśinā ||
tatpatnyo mātṛpitrarcāṃ kārayaṃtyanivāritam
||11||ते सम्बन्धैः सुसंबद्धाः पित्रा धर्मार्थदर्शिना ॥
तत्पत्न्यो मातृपित्रर्चां कारयंत्यनिवारितम्
ṛddhimadbhavanaṃ tasya dhanadhānyasamanvitam ||
so'pi dharmarato nityaṃ devatātithipūjakaḥ
||12||ऋद्धिमद्भवनं तस्य धनधान्यसमन्वितम् ॥
सोऽपि धर्मरतो नित्यं देवतातिथिपूजकः
gṛhāgato na vimukho yasya jātu kadācana ||
śītakāle dhanaṃ prādāduṣṇakāle jalānnadaḥ
||13||गृहागतो न विमुखो यस्य जातु कदाचन ॥
शीतकाले धनं प्रादादुष्णकाले जलान्नदः
varṣā kāle vastradaśca babhūvānnapradaḥ sadā ||
vāpīkūpataḍāgādiprapādevagṛhāṇi ca
||14||वर्षा काले वस्त्रदश्च बभूवान्नप्रदः सदा ॥
वापीकूपतडागादिप्रपादेवगृहाणि च
kārayatyucite kāle śivaviṣṇuvratasthitaḥ ||
iṣṭadharmastu varṇānāṃ samācīrṇo mahāphalaḥ
||15||कारयत्युचिते काले शिवविष्णुव्रतस्थितः ॥
इष्टधर्मस्तु वर्णानां समाचीर्णो महाफलः
anyeṣāṃ pūrtadharmāṇāṃ teṣāṃ pūrtakaraḥ sadā ||
sa babhūva dhanāḍhyopi vyasanairna samāśritaḥ
||16||अन्येषां पूर्तधर्माणां तेषां पूर्तकरः सदा ॥
स बभूव धनाढ्योपि व्यसनैर्न समाश्रितः
viṣṇubhaktirato nityaṃ cāturmāsye viśeṣataḥ
||18||विष्णुभक्तिरतो नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः
ekadā gālavamuniḥ śiṣyairbahubhirāvṛtaḥ
||17||एकदा गालवमुनिः शिष्यैर्बहुभिरावृतः
brahmajñānarataḥ śāṃtastaponiṣṭho mahāvaśī ||
abhyājagāma śūdrasya gehe paijavanasya saḥ
||18||ब्रह्मज्ञानरतः शांतस्तपोनिष्ठो महावशी ॥
अभ्याजगाम शूद्रस्य गेहे पैजवनस्य सः
sa vāgbhirmadhubhistasya abhyutthānāsanādibhiḥ ||
upacāraiḥ punaryuktaḥ kṛtārtha iva mānayan
||19||स वाग्भिर्मधुभिस्तस्य अभ्युत्थानासनादिभिः ॥
उपचारैः पुनर्युक्तः कृतार्थ इव मानयन्
adya me saphalaṃ janma jātaṃ jīvitamuttamam ||
adya me saphalo dharmaḥ kuśalaścoddhṛtastvayā
||20||अद्य मे सफलं जन्म जातं जीवितमुत्तमम् ॥
अद्य मे सफलो धर्मः कुशलश्चोद्धृतस्त्वया
mama pāpasahasrāṇi dṛṣṭyā dagdhāni te mune ||
gṛhaṃ mama gṛhasthasya sakalaṃ pāvitaṃ tvayā
||21||मम पापसहस्राणि दृष्ट्या दग्धानि ते मुने ॥
गृहं मम गृहस्थस्य सकलं पावितं त्वया
tasya bhaktyā prasanno'bhūdgatamārgapariśramaḥ ||
uvāca muniśārdūlaḥ sacchūdraṃ taṃ kṛtāṃjalim
||22||तस्य भक्त्या प्रसन्नोऽभूद्गतमार्गपरिश्रमः ॥
उवाच मुनिशार्दूलः सच्छूद्रं तं कृतांजलिम्
kaccitte kuśalaṃ saumya mano dharme pravartate ||
arthānubaṃdhāḥ satataṃ bandhudārasutādayaḥ |
govinde satataṃ bhaktistathā dāne pravartate ||
dharmārthakāma kāryeṣu saprabhāvaṃ manastava
||24||कच्चित्ते कुशलं सौम्य मनो धर्मे प्रवर्तते ॥
अर्थानुबंधाः सततं बन्धुदारसुतादयः ।
गोविन्दे सततं भक्तिस्तथा दाने प्रवर्तते ॥
धर्मार्थकाम कार्येषु सप्रभावं मनस्तव
viṣṇupādodakaṃ nityaṃ śirasā dhāryate na vā ||
pādodbhavaṃ ca gaṃgodaṃ dvādaśābdaphalapradam
||25||विष्णुपादोदकं नित्यं शिरसा धार्यते न वा ॥
पादोद्भवं च गंगोदं द्वादशाब्दफलप्रदम्
cāturmāsye viśeṣeṇa tatphalaṃ dviguṇaṃ bhavet ||
haribhaktirharikathā haristotraṃ harernatiḥ
||26||चातुर्मास्ये विशेषेण तत्फलं द्विगुणं भवेत् ॥
हरिभक्तिर्हरिकथा हरिस्तोत्रं हरेर्नतिः
haridhyānaṃ hareḥ pūjā supte deve ca mokṣakṛt ||
evaṃ bruvāṇaṃ sa muniṃ punarāha natiṃ gataḥ
||27||हरिध्यानं हरेः पूजा सुप्ते देवे च मोक्षकृत् ॥
एवं ब्रुवाणं स मुनिं पुनराह नतिं गतः
bhavaddṛṣṭyāśramaphalametajjātaṃ na saṃśayaḥ ||
tathāpi śrotumicchāmi tava vāṇīmanāmayīm
||28||भवद्दृष्ट्याश्रमफलमेतज्जातं न संशयः ॥
तथापि श्रोतुमिच्छामि तव वाणीमनामयीम्
bhavādṛśānāṃ gamanaṃ sarvārtheṣu prakalpate ||
tatastau sumudā yuktau saṃjātau hṛṣṭacetasau
||29||भवादृशानां गमनं सर्वार्थेषु प्रकल्पते ॥
ततस्तौ सुमुदा युक्तौ संजातौ हृष्टचेतसौ
muniṃ paijavanonāma sacchūdraḥ prāha saṃmataḥ ||
kimāgamanakṛtyaṃ te kathayasva prasādataḥ
||30||मुनिं पैजवनोनाम सच्छूद्रः प्राह संमतः ॥
किमागमनकृत्यं ते कथयस्व प्रसादतः
ko vā tīrthaprasaṃgaśca cāturmāsye samīpage ||
gālavaḥ prāha sacchūdraṃ dhārmikaṃ satyavādinam
||31||को वा तीर्थप्रसंगश्च चातुर्मास्ये समीपगे ॥
गालवः प्राह सच्छूद्रं धार्मिकं सत्यवादिनम्
mama tīrthāvasiktasya māsā bahutarā gatāḥ ||
idānīmāśramaṃ yāsye cāturmāsye samāgate
||32||मम तीर्थावसिक्तस्य मासा बहुतरा गताः ॥
इदानीमाश्रमं यास्ये चातुर्मास्ये समागते
āṣāḍhaśuklaikādaśyāṃ kariṣye niyamaṃ gṛhe ||
nārāyaṇasya prītyarthaṃ śreyo'rthaṃ cātmanastathā ||
pratyuvāca munirdharmānvinayānatakandharam
||33||आषाढशुक्लैकादश्यां करिष्ये नियमं गृहे ॥
नारायणस्य प्रीत्यर्थं श्रेयोऽर्थं चात्मनस्तथा ॥
प्रत्युवाच मुनिर्धर्मान्विनयानतकन्धरम्
paijavana uvāca
māmanugrahajāṃ buddhiṃ brūhi tvaṃ dvijapuṃgava ||
vede'dhikāro naivāsti vedasārajapasya vā
||34||मामनुग्रहजां बुद्धिं ब्रूहि त्वं द्विजपुंगव ॥
वेदेऽधिकारो नैवास्ति वेदसारजपस्य वा
purāṇasmṛtipāṭhasya tasmātkiṃcidvadasva me ||
tattvātmasadṛśaṃ kiṃcidbhāti rūpaṃ mahāphalam
||35||पुराणस्मृतिपाठस्य तस्मात्किंचिद्वदस्व मे ॥
तत्त्वात्मसदृशं किंचिद्भाति रूपं महाफलम्
cāturmāsye viśeṣeṇa muktisaṃsādhakaṃ vada
||36||चातुर्मास्ये विशेषेण मुक्तिसंसाधकं वद
gālava uvāca
śāligrāmagataṃ viṣṇuṃ cakrāṃkita puṭaṃ sadā ||
ye'rcayanti narā nityaṃ teṣāṃ bhuktistvadūrataḥ
||37||शालिग्रामगतं विष्णुं चक्रांकित पुटं सदा ॥
येऽर्चयन्ति नरा नित्यं तेषां भुक्तिस्त्वदूरतः
śāligrāme mano yasya yatkiṃcitkriyate śubham ||
akṣayyaṃ tadbhavennityaṃ cāturmāsye viśeṣataḥ ||
38 śāligrāmaśilā yatra yatra dvārāvatī śilā ||
ubhayoḥ saṃgamaḥ prāpto muktistasya na durlabhā
||39||शालिग्रामे मनो यस्य यत्किंचित्क्रियते शुभम् ॥
अक्षय्यं तद्भवेन्नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः ॥
३८ शालिग्रामशिला यत्र यत्र द्वारावती शिला ॥
उभयोः संगमः प्राप्तो मुक्तिस्तस्य न दुर्लभा
śāligrāmaśilā yasyāṃ bhūmau saṃpūjyate nṛbhiḥ ||
pañcakrośaṃ punātyeṣā api pāpaśatānvitaiḥ
||40||शालिग्रामशिला यस्यां भूमौ संपूज्यते नृभिः ॥
पञ्चक्रोशं पुनात्येषा अपि पापशतान्वितैः
taijasaṃ piṃḍametaddhi brahmarūpamidaṃ śubham ||
yasyāḥ saṃdarśanādeva sadyaḥ kalmaṣanāśanam
||41||तैजसं पिंडमेतद्धि ब्रह्मरूपमिदं शुभम् ॥
यस्याः संदर्शनादेव सद्यः कल्मषनाशनम्
sarvatīrthāni puṇyāni devatāyatanāni ca ||
nadyaḥ sarvā mahāśūdra tīrthatvaṃ prāpnuvaṃti hi
||42||सर्वतीर्थानि पुण्यानि देवतायतनानि च ॥
नद्यः सर्वा महाशूद्र तीर्थत्वं प्राप्नुवंति हि
sannidhānena vai tasyāḥ kriyā sarvatraśobhanāḥ ||
vrajaṃti hi kriyātvaṃ ca cāturmāsye viśeṣataḥ
||43||सन्निधानेन वै तस्याः क्रिया सर्वत्रशोभनाः ॥
व्रजंति हि क्रियात्वं च चातुर्मास्ये विशेषतः
pūjyate bhavane yasya śāligrāma śilā śubhā ||
komalaistulasīpatrairvimukhastatra vai yamaḥ
||44||पूज्यते भवने यस्य शालिग्राम शिला शुभा ॥
कोमलैस्तुलसीपत्रैर्विमुखस्तत्र वै यमः
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ sacchūdrāṇāmathāpi vā ||
śāligrāmādhikāro'sti na cānyeṣāṃ kadācana
||45||ब्राह्मणक्षत्रियविशां सच्छूद्राणामथापि वा ॥
शालिग्रामाधिकारोऽस्ति न चान्येषां कदाचन
sacchūdra uvāca
brahmanvedavidāṃ śreṣṭha sarvaśāstraviśārada ||
strīśūdrādiniṣedho'yaṃ śāligrāme hi śrūyate
||46||ब्रह्मन्वेदविदां श्रेष्ठ सर्वशास्त्रविशारद ॥
स्त्रीशूद्रादिनिषेधोऽयं शालिग्रामे हि श्रूयते
mādṛśastvaṃ kathaṃ śāligrāmapūjāvidhiṃ vada
||47||मादृशस्त्वं कथं शालिग्रामपूजाविधिं वद
gālava uvāca
asacchūdragataṃ dāsa niṣedhaṃ viddhi mānada ||
strīṇāmapi ca sādhvīnāṃ naivābhāvaḥ prakīrtitaḥ
||48||असच्छूद्रगतं दास निषेधं विद्धि मानद ॥
स्त्रीणामपि च साध्वीनां नैवाभावः प्रकीर्तितः
mā bhūtsaṃśayastenātra nā''pnuṣe saṃśayātphalam ||
śāligrāmārcanaparāḥ śuddhadehā vivekinaḥ
||49||मा भूत्संशयस्तेनात्र नाऽऽप्नुषे संशयात्फलम् ॥
शालिग्रामार्चनपराः शुद्धदेहा विवेकिनः
na te yamapuraṃ yāṃti cāturmāsye ca pūjakāḥ ||
śāligrāmārpitaṃ mālyaṃ śirasā dhārayaṃti ye
||50||न ते यमपुरं यांति चातुर्मास्ये च पूजकाः ॥
शालिग्रामार्पितं माल्यं शिरसा धारयंति ये
teṣāṃ pāpasahasrāṇi vilayaṃ yāṃti tatkṣaṇāt ||
śāligrāma śilāgre tu ye prayacchaṃti dīpakam
||51||तेषां पापसहस्राणि विलयं यांति तत्क्षणात् ॥
शालिग्राम शिलाग्रे तु ये प्रयच्छंति दीपकम्
teṣāṃ saurapure vāsaḥ kadācinnaiva hīyate ||
śāligrāmagataṃ viṣṇuṃ sumanobhirmanoharaiḥ ||
ye'rcayaṃti mahāśūdra supte deve harau tathā
||52||तेषां सौरपुरे वासः कदाचिन्नैव हीयते ॥
शालिग्रामगतं विष्णुं सुमनोभिर्मनोहरैः ॥
येऽर्चयंति महाशूद्र सुप्ते देवे हरौ तथा
paṃcāmṛtena snapanaṃ ye kurvaṃti sadā narāḥ ||
śāligrāmaśilāyāṃ ca na te saṃsāriṇo narāḥ
||53||पंचामृतेन स्नपनं ये कुर्वंति सदा नराः ॥
शालिग्रामशिलायां च न ते संसारिणो नराः
mukternidānamamalaṃ śāligrāmagataṃ harim ||
hṛdi nyasya sadā bhaktyā yo dhyāyati sa muktibhāk
||54||मुक्तेर्निदानममलं शालिग्रामगतं हरिम् ॥
हृदि न्यस्य सदा भक्त्या यो ध्यायति स मुक्तिभाक्
tulasīdalajāṃ mālāṃ śāligrāmopari nyaset ||
cāturmāsye viśeṣeṇa sarvakāmānavāpnuyāt
||55||तुलसीदलजां मालां शालिग्रामोपरि न्यसेत् ॥
चातुर्मास्ये विशेषेण सर्वकामानवाप्नुयात्
na tāvatpuṣpajā mālā śāligrāmasya vallabhā ||
sarvadā tulasī devī viṣṇornityaṃ śubhā priyā
||56||न तावत्पुष्पजा माला शालिग्रामस्य वल्लभा ॥
सर्वदा तुलसी देवी विष्णोर्नित्यं शुभा प्रिया
tulasī vallabhā nityaṃ cāturmāsye viśeṣataḥ ||
śāligrāmo mahāviṣṇustulasī śrīrna saṃśayaḥ
||57||तुलसी वल्लभा नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः ॥
शालिग्रामो महाविष्णुस्तुलसी श्रीर्न संशयः
ato vāsitapānīyaiḥ snāpyaṃ caṃdanacarcitaiḥ ||
maṃjarībhiryutaṃ devaṃ śālagrāmaśilāharim
||58||अतो वासितपानीयैः स्नाप्यं चंदनचर्चितैः ॥
मंजरीभिर्युतं देवं शालग्रामशिलाहरिम्
tulasīsaṃbhavābhiśca kṛtvā kāmānavāpnuyāt ||
patre tu prathame brahmā dvitīye bhagavāñchivaḥ
||59||तुलसीसंभवाभिश्च कृत्वा कामानवाप्नुयात् ॥
पत्रे तु प्रथमे ब्रह्मा द्वितीये भगवाञ्छिवः
maṃjaryāṃ bhagavānviṣṇustadekasthatrayā sadā ||
maṃjarī dalasaṃyuktā grāhyā budhajanaiḥ śubhā
||60||मंजर्यां भगवान्विष्णुस्तदेकस्थत्रया सदा ॥
मंजरी दलसंयुक्ता ग्राह्या बुधजनैः शुभा
tāṃ nivedya gurau bhaktyā janmādikṣayakāraṇam ||
śāligrāme dhūparāśiṃ nivedya haritatparaḥ
||61||तां निवेद्य गुरौ भक्त्या जन्मादिक्षयकारणम् ॥
शालिग्रामे धूपराशिं निवेद्य हरितत्परः
cāturmāsye viśeṣeṇa manuṣyo naiva nārakī ||
śāligrāmaṃ naro dṛṣṭvā pūjitaṃ kusumaiḥ śubhaiḥ
||62||चातुर्मास्ये विशेषेण मनुष्यो नैव नारकी ॥
शालिग्रामं नरो दृष्ट्वा पूजितं कुसुमैः शुभैः
sarvapāpaviśuddhātmā yāti tanmayatāṃ harau ||
ya stautyaśmagataṃ viṣṇuṃ gaṃḍakījalasaṃbhavam
||63||सर्वपापविशुद्धात्मा याति तन्मयतां हरौ ॥
य स्तौत्यश्मगतं विष्णुं गंडकीजलसंभवम्
śrutismṛtipurāṇaiśca so'pi viṣṇupadaṃ vrajet ||
śāligrāmaśilāyāśca caturviṃśatisaṃkhyakāḥ ||
bhedāḥ saṃti mahāśūdra tāñchṛṇuṣva mahāmate
||64||श्रुतिस्मृतिपुराणैश्च सोऽपि विष्णुपदं व्रजेत् ॥
शालिग्रामशिलायाश्च चतुर्विंशतिसंख्यकाः ॥
भेदाः संति महाशूद्र ताञ्छृणुष्व महामते
imāḥ pūjyāśca loke'tra caturviṃśatisaṃkhyakāḥ ||
tāsāṃ ca daivataṃ viṣṇuṃ nāmāni ca vadāmyaham
||65||इमाः पूज्याश्च लोकेऽत्र चतुर्विंशतिसंख्यकाः ॥
तासां च दैवतं विष्णुं नामानि च वदाम्यहम्
sa eva mūrttaścaturuttarāsirviṃśadbhireko bhagavānyathā''dyaḥ ||
sa eva saṃvatsaranāmasaṃjñaḥ sa eva grāvāgata ādidevaḥ
||66||स एव मूर्त्तश्चतुरुत्तरासिर्विंशद्भिरेको भगवान्यथाऽऽद्यः ॥
स एव संवत्सरनामसंज्ञः स एव ग्रावागत आदिदेवः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetra māhātmye śeṣaśāyyupākhyāne brahmanāradasaṃvāde cāturmāsyamāhātmye paijavanopākhyāne śāligrāmapūjanamāhātmyavarṇanaṃnāma tricatvāriṃśatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 243 ||