jamadagnivadhavarṇanam
sūta uvāca
tathā tatrāsti vikhyātaṃ rāmahrada iti smṛtam ||
yatra te pitarastena rudhireṇa pratarpitāḥ
||1||तथा तत्रास्ति विख्यातं रामह्रद इति स्मृतम् ॥
यत्र ते पितरस्तेन रुधिरेण प्रतर्पिताः
tatra bhādrapade māsi yo'māvāsyāmavāpya ca ||
pitṝnsaṃtarpayedbhaktyā so'śvamedhaphalaṃ labhet
||2||तत्र भाद्रपदे मासि योऽमावास्यामवाप्य च ॥
पितॄन्संतर्पयेद्भक्त्या सोऽश्वमेधफलं लभेत्
ṛṣaya ūcuḥ
atyāścaryamidaṃ sūta yadbravīṣi mahāmate ||
yattena pitarastatra rudhireṇa pratarpitāḥ
||3||अत्याश्चर्यमिदं सूत यद्ब्रवीषि महामते ॥
यत्तेन पितरस्तत्र रुधिरेण प्रतर्पिताः
pitṛṇāṃ tarpaṇārthāya medhyāḥ saṃkīrtitā budhaiḥ ||
padārthā rudhiraṃ proktaṃ rākṣasānāṃ pratarpaṇe
||4||पितृणां तर्पणार्थाय मेध्याः संकीर्तिता बुधैः ॥
पदार्था रुधिरं प्रोक्तं राक्षसानां प्रतर्पणे
śrutismṛtiviruddhaṃ ca karma sadbhirvigarhitam ||
jāmadagnyena taccīrṇaṃ kasmātsūta vadasva naḥ
||5||श्रुतिस्मृतिविरुद्धं च कर्म सद्भिर्विगर्हितम् ॥
जामदग्न्येन तच्चीर्णं कस्मात्सूत वदस्व नः
sūta uvāca
tena kopavaśātkarma pratijñāṃ parirakṣatā ||
tatkṛtaṃ tarpitā yena pitaro rudhireṇa te
||6||तेन कोपवशात्कर्म प्रतिज्ञां परिरक्षता ॥
तत्कृतं तर्पिता येन पितरो रुधिरेण ते
pitā tasya purā viprā jamadagnirnipātitaḥ ||
kṣatriyeṇa svadharmastho vinā doṣaṃ dvijottamāḥ
||7||पिता तस्य पुरा विप्रा जमदग्निर्निपातितः ॥
क्षत्रियेण स्वधर्मस्थो विना दोषं द्विजोत्तमाः
tataḥ kopaparītena tena proktaṃ mahātmanā ||
raktena kṣatriyotthena saṃtarpyāḥ pitaro mayā
||8||ततः कोपपरीतेन तेन प्रोक्तं महात्मना ॥
रक्तेन क्षत्रियोत्थेन संतर्प्याः पितरो मया
etasmātkāraṇāttena rudhireṇa mahātmanā ||
pitarastarpitā samyaktilamiśreṇa bhaktitaḥ
||9||एतस्मात्कारणात्तेन रुधिरेण महात्मना ॥
पितरस्तर्पिता सम्यक्तिलमिश्रेण भक्तितः
ṛṣaya ūcuḥ
jamadagnirhataḥ kasmātkṣatriyeṇa mahāmuniḥ ||
kiṃnāmā sa ca bhūpālo vistarādvada sūta tat
||10||जमदग्निर्हतः कस्मात्क्षत्रियेण महामुनिः ॥
किंनामा स च भूपालो विस्तराद्वद सूत तत्
sūta uvāca
ṛcīkatanayaḥ pūrvaṃ jamadagniriti smṛtaḥ ||
hāṭakeśvaraje kṣetre tatrāsīddagdhakalmaṣaḥ
||11||ऋचीकतनयः पूर्वं जमदग्निरिति स्मृतः ॥
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तत्रासीद्दग्धकल्मषः
catvārastasya putrāśca babhūvurguṇasaṃyutāḥ ||
jaghanyo'pi guṇajyeṣṭhasteṣāṃ rāmo babhūva ha
||12||चत्वारस्तस्य पुत्राश्च बभूवुर्गुणसंयुताः ॥
जघन्योऽपि गुणज्येष्ठस्तेषां रामो बभूव ह
kadācidvasatastasya jamadagnermahāvane ||
putreṣu kandamūlārthaṃ nirgateṣu vanādbahiḥ
||13||कदाचिद्वसतस्तस्य जमदग्नेर्महावने ॥
पुत्रेषु कन्दमूलार्थं निर्गतेषु वनाद्बहिः
etasminnaṃtare prāpto haihayādhipatirbalī ||
sahasrārjuna ityeva vikhyāto yo mahītale
||14||एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो हैहयाधिपतिर्बली ॥
सहस्रार्जुन इत्येव विख्यातो यो महीतले
mṛgalipsurvane tasminbhramamāṇa itastataḥ ||
śramārto vṛṣarāśisthe bhāskare dinamadhyage
||15||मृगलिप्सुर्वने तस्मिन्भ्रममाण इतस्ततः ॥
श्रमार्तो वृषराशिस्थे भास्करे दिनमध्यगे
tatastamāśramaṃ dṛṣṭvā nānādruma samākulam ||
caturaṃgena sainyena sahitaḥ praviveśa ha
||6||ततस्तमाश्रमं दृष्ट्वा नानाद्रुम समाकुलम् ॥
चतुरंगेन सैन्येन सहितः प्रविवेश ह
athāpaśyatsa tatrasthaṃ jamadagniṃ mahāmunim ||
upaviṣṭaṃ kṛtasnānaṃ devārcanaparāyaṇam
||7||अथापश्यत्स तत्रस्थं जमदग्निं महामुनिम् ॥
उपविष्टं कृतस्नानं देवार्चनपरायणम्
atha taṃ pārthivaṃ dṛṣṭvā sa munistuṣṭisaṃyutaḥ ||
arghaṃ dattvā yathānyāyaṃ svāgatenābhinaṃdya ca
||18||अथ तं पार्थिवं दृष्ट्वा स मुनिस्तुष्टिसंयुतः ॥
अर्घं दत्त्वा यथान्यायं स्वागतेनाभिनंद्य च
so'pi taṃ praṇipatyoccairvinayena samanvitaḥ ||
pratisaṃbhāṣayāmāsa kuśalaṃ paryapṛcchata
||19||सोऽपि तं प्रणिपत्योच्चैर्विनयेन समन्वितः ॥
प्रतिसंभाषयामास कुशलं पर्यपृच्छत
rājovāca
kaccitte kuśalaṃ vipra putraśiṣyānvitasya ca ||
sāgnihotra kalatrasya parivārayutasya ca
||20||कच्चित्ते कुशलं विप्र पुत्रशिष्यान्वितस्य च ॥
साग्निहोत्र कलत्रस्य परिवारयुतस्य च
adya me saphalaṃ janma jīvitaṃ saphalaṃ ca me ||
yattvaṃ taponidhirdṛṣṭaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ
||21||अद्य मे सफलं जन्म जीवितं सफलं च मे ॥
यत्त्वं तपोनिधिर्दृष्टः सर्वलोकनमस्कृतः
evamuktvā sa rājarṣirviśramya suciraṃ tataḥ ||
pītvāpastamuvācedaṃ praṇipatya mahāmunim
||22||एवमुक्त्वा स राजर्षिर्विश्रम्य सुचिरं ततः ॥
पीत्वापस्तमुवाचेदं प्रणिपत्य महामुनिम्
anujñāṃ dehi me brahmanprayāsyāmi nijaṃ gṛham ||
mama kṛtyaṃ samādeśyaṃ yena te syātprayojanam
||23||अनुज्ञां देहि मे ब्रह्मन्प्रयास्यामि निजं गृहम् ॥
मम कृत्यं समादेश्यं येन ते स्यात्प्रयोजनम्
jamadagniruvāca
devatārcanavelāyāṃ tvaṃ me gṛhamupāgataḥ ||
manoratha iva dhyātaḥ sarvadevamayo'tithiḥ
||24||देवतार्चनवेलायां त्वं मे गृहमुपागतः ॥
मनोरथ इव ध्यातः सर्वदेवमयोऽतिथिः
tasmānme'sti parā prītirbhaktiśca nṛpasattama ||
tatkuruṣva mayā dattaṃ svahastenaiva bhojanam
||25||तस्मान्मेऽस्ति परा प्रीतिर्भक्तिश्च नृपसत्तम ॥
तत्कुरुष्व मया दत्तं स्वहस्तेनैव भोजनम्
rājā vā brāhmaṇo vātha śūdro vāpyaṃtyajo'pi vā ||
vaiśvadevāntasaṃprāptaḥ so'tithiḥ svargasaṃkramaḥ
||26||राजा वा ब्राह्मणो वाथ शूद्रो वाप्यंत्यजोऽपि वा ॥
वैश्वदेवान्तसंप्राप्तः सोऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः
rājovāca
mamaite sainikā brahmañchataśo'tha sahasraśaḥ ||
tairabhuktaiḥ kathaṃ bhoktuṃ yujyate mama kīrtaya
||27||ममैते सैनिका ब्रह्मञ्छतशोऽथ सहस्रशः ॥
तैरभुक्तैः कथं भोक्तुं युज्यते मम कीर्तय
jamadagniruvāca
sarveṣāṃ sainikānāṃ te saṃpradāsyāmi bhojanam ||
nātra ciṃtā tvayā kāryā munirniṣkiṃcano hyaham
||28||सर्वेषां सैनिकानां ते संप्रदास्यामि भोजनम् ॥
नात्र चिंता त्वया कार्या मुनिर्निष्किंचनो ह्यहम्
yaiṣā paśyati rājeṃdra dhenurbaddhā mamāṃtike ||
eṣā sūte manobhīṣṭaṃ prārthitā sarvadaiva hi ||
sūta uvāca ||
tataśca kautukāviṣṭaḥ sa nṛpo dvijasattamāḥ ||
bāḍhamityeva saṃprocya tasminnevāśrame sthitaḥ
||30||यैषा पश्यति राजेंद्र धेनुर्बद्धा ममांतिके ॥
एषा सूते मनोभीष्टं प्रार्थिता सर्वदैव हि ॥
सूत उवाच ॥
ततश्च कौतुकाविष्टः स नृपो द्विजसत्तमाः ॥
बाढमित्येव संप्रोच्य तस्मिन्नेवाश्रमे स्थितः
tataḥ saṃtarpya devāṃśca pitṝṃśca tadanaṃtaram ||
pūjayitvā havirvāhaṃ brāhmaṇāṃśca tataḥ param
||31||ततः संतर्प्य देवांश्च पितॄंश्च तदनंतरम् ॥
पूजयित्वा हविर्वाहं ब्राह्मणांश्च ततः परम्
upaviṣṭastataḥ sārdhaṃ sarvairbhṛtyairbubhukṣitaiḥ ||
śramārtairvismayāviṣṭaiḥ kṛte tasya dvijottamāḥ
||32||उपविष्टस्ततः सार्धं सर्वैर्भृत्यैर्बुभुक्षितैः ॥
श्रमार्तैर्विस्मयाविष्टैः कृते तस्य द्विजोत्तमाः
tataḥ sa prārthayāmāsa tāṃ dhenuṃ munisattamaḥ ||
yo yatprārthayate dehi bhojyārthaṃ tasya tacchubhe
||33||ततः स प्रार्थयामास तां धेनुं मुनिसत्तमः ॥
यो यत्प्रार्थयते देहि भोज्यार्थं तस्य तच्छुभे
tataḥ sā suṣuve dhenurannamuccāvacaṃ śubham ||
pakvānnaṃ ca viśeṣeṇa cittāhlādakaraṃ param
||34||ततः सा सुषुवे धेनुरन्नमुच्चावचं शुभम् ॥
पक्वान्नं च विशेषेण चित्ताह्लादकरं परम्
tataḥ khādyaṃ ca cavyaṃ ca lehyaṃ coṣyaṃ tathaiva ca ||
vyaṃjanāni vicitrāṇi kaṣāyakaṭukāni ca ||
amlāni madhurāṇyeva tiktāni guṇavaṃti ca
||35||ततः खाद्यं च चव्यं च लेह्यं चोष्यं तथैव च ॥
व्यंजनानि विचित्राणि कषायकटुकानि च ॥
अम्लानि मधुराण्येव तिक्तानि गुणवंति च
evaṃ prāpya parāṃ tṛptiṃ tayā dhenvā sa bhūpatiḥ ||
sevakaiḥ sabalaiḥ sārdha mannairamṛtasaṃbhavaiḥ
||36||एवं प्राप्य परां तृप्तिं तया धेन्वा स भूपतिः ॥
सेवकैः सबलैः सार्ध मन्नैरमृतसंभवैः
tato bhuktyavasāne tu prārthayāmāsa bhūpatiḥ ||
tāṃ dhenuṃ vismayāviṣṭo jamadagniṃ mahāmunim
||37||ततो भुक्त्यवसाने तु प्रार्थयामास भूपतिः ॥
तां धेनुं विस्मयाविष्टो जमदग्निं महामुनिम्
kāmadhenuriyaṃ brahmannārhāraṇyanivāsinām ||
munīnāṃ śāntacittānāṃ tasmādyaccha mama svayam
||38||कामधेनुरियं ब्रह्मन्नार्हारण्यनिवासिनाम् ॥
मुनीनां शान्तचित्तानां तस्माद्यच्छ मम स्वयम्
yenā'karānkaromyadya lokāṃstasyāḥ prabhāvataḥ ||
sādhayāmi ca durgasthāñchatrūnbhūribalānvitān
||39||येनाऽकरान्करोम्यद्य लोकांस्तस्याः प्रभावतः ॥
साधयामि च दुर्गस्थाञ्छत्रून्भूरिबलान्वितान्
evaṃ kṛte tava śreyo bhaviṣyati ca sadyaśaḥ ||
iha loke pare caiva tasmātkuru mayoditam
||40||एवं कृते तव श्रेयो भविष्यति च सद्यशः ॥
इह लोके परे चैव तस्मात्कुरु मयोदितम्
jamadagniruvāca
homadhenuriyaṃ rājanmamaikā prāṇasaṃmatā ||
adeyā sarvadā pūjyā tasmānnārhasi yācitum
||41||होमधेनुरियं राजन्ममैका प्राणसंमता ॥
अदेया सर्वदा पूज्या तस्मान्नार्हसि याचितुम्
rājovāca
ahaṃ śatasahasraṃ te yacchāmyasyāḥ kṛte dvija ||
dhenūnāmaparaṃ vittaṃ yāvanmātraṃ pravāṃchasi
||42||अहं शतसहस्रं ते यच्छाम्यस्याः कृते द्विज ॥
धेनूनामपरं वित्तं यावन्मात्रं प्रवांछसि
jamadagniruvāca
avikreyā mahārāja sāmānyāpi hi gauḥ smṛtā ||
kiṃ punarhomadhenuryā prabhāvairīdṛśairyutā
||43||अविक्रेया महाराज सामान्यापि हि गौः स्मृता ॥
किं पुनर्होमधेनुर्या प्रभावैरीदृशैर्युता
vimohādbrāhmaṇo yo gāṃ vikrīṇāti dhanecchayā ||
vikrīṇāti na sandehaḥ sa nijāṃ jananīmiha
||44||विमोहाद्ब्राह्मणो यो गां विक्रीणाति धनेच्छया ॥
विक्रीणाति न सन्देहः स निजां जननीमिह
surāṃ pītvā dvijaṃ hatvā dvijānāṃ niṣkṛtiḥ smṛtā ||
dhenuvikrayakartṝṇāṃ prāyaścittaṃ na vidyate
||45||सुरां पीत्वा द्विजं हत्वा द्विजानां निष्कृतिः स्मृता ॥
धेनुविक्रयकर्तॄणां प्रायश्चित्तं न विद्यते
rājovāca
yadi yacchasi no vipra sāmnā dhenumimāṃ mama ||
balādapi hariṣyāmi tasmātsāmnā pradīyatām
||46||यदि यच्छसि नो विप्र साम्ना धेनुमिमां मम ॥
बलादपि हरिष्यामि तस्मात्साम्ना प्रदीयताम्
sūta uvāca
tacchrutvā kopasaṃyukto jamadagnirdvijottamāḥ ||
astramastramiti procya samuttasthau sabhātalāt
||47||तच्छ्रुत्वा कोपसंयुक्तो जमदग्निर्द्विजोत्तमाः ॥
अस्त्रमस्त्रमिति प्रोच्य समुत्तस्थौ सभातलात्
tataste sevakāstasya nṛpateścittavedinaḥ ||
aprāptaśastraṃ taṃ vipraṃ nijaghnurniśitāyudhaiḥ
||48||ततस्ते सेवकास्तस्य नृपतेश्चित्तवेदिनः ॥
अप्राप्तशस्त्रं तं विप्रं निजघ्नुर्निशितायुधैः
tasyaivaṃ vadhyamānasya jamadagnermahātmanaḥ ||
reṇukākhyā priyā bhāryā papātopari duḥkhitā
||49||तस्यैवं वध्यमानस्य जमदग्नेर्महात्मनः ॥
रेणुकाख्या प्रिया भार्या पपातोपरि दुःखिता
sā'pi nānāvidhaistīkṣṇaiḥ khaṇḍitā varavarṇinī ||
āyuḥśeṣatayā prāṇairna kathaṃcidviyojitā
||50||साऽपि नानाविधैस्तीक्ष्णैः खण्डिता वरवर्णिनी ॥
आयुःशेषतया प्राणैर्न कथंचिद्वियोजिता
evaṃ hatvā sa viprendraṃ jamadagniṃ mahīpatiḥ ||
tāṃ dhenuṃ kālayāmāsa yatra māhiṣmatī purī
||51||एवं हत्वा स विप्रेन्द्रं जमदग्निं महीपतिः ॥
तां धेनुं कालयामास यत्र माहिष्मती पुरी
atha sā kālyamānā ca dhenuḥ kopasamanvitā ||
jamadagniṃ hataṃ dṛṣṭvā rarambha karuṇaṃ muhuḥ
||52||अथ सा काल्यमाना च धेनुः कोपसमन्विता ॥
जमदग्निं हतं दृष्ट्वा ररम्भ करुणं मुहुः
tasyāḥ saṃrambhamāṇāyā vaktramārgeṇa nirgatāḥ ||
pulindā dāruṇā medāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ
||53||तस्याः संरम्भमाणाया वक्त्रमार्गेण निर्गताः ॥
पुलिन्दा दारुणा मेदाः शतशोऽथ सहस्रशः
nānāśastradharāḥ sarve yamadūtā ivāparāḥ ||
procustāṃ sādaraṃ dhenumājñāṃ dehi drutaṃ hi naḥ
||54||नानाशस्त्रधराः सर्वे यमदूता इवापराः ॥
प्रोचुस्तां सादरं धेनुमाज्ञां देहि द्रुतं हि नः
sā'bravīddhanyatāmetaddhaihayādhipaterbalam ||
atha taiḥ kopasaṃyuktairdāruṇairmlecchajātibhiḥ ||
vināśayitumārabdhaṃ śitaiḥ śastrairnirargalam ||
1 na kaścitpuruṣasteṣāṃ sammukho'pyabhavadraṇe ||
kiṃ punaḥ sahasā yoddhuṃ bhayena mahatānvitaḥ
||56||साऽब्रवीद्धन्यतामेतद्धैहयाधिपतेर्बलम् ॥
अथ तैः कोपसंयुक्तैर्दारुणैर्म्लेच्छजातिभिः ॥
विनाशयितुमारब्धं शितैः शस्त्रैर्निरर्गलम् ॥
१ न कश्चित्पुरुषस्तेषां सम्मुखोऽप्यभवद्रणे ॥
किं पुनः सहसा योद्धुं भयेन महतान्वितः
atha bhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā vadhyamānaṃ samaṃtataḥ ||
pulindairdāruṇākāraiḥ procustaṃ mantriṇo nṛpam
||57||अथ भग्नं बलं दृष्ट्वा वध्यमानं समंततः ॥
पुलिन्दैर्दारुणाकारैः प्रोचुस्तं मन्त्रिणो नृपम्
tejohāniḥ parā te'dya jātā brahmavadhādvibho ||
tasmāddhenuṃ parityajya gamyatāṃ nijamaṃdiram
||58||तेजोहानिः परा तेऽद्य जाता ब्रह्मवधाद्विभो ॥
तस्माद्धेनुं परित्यज्य गम्यतां निजमंदिरम्
yāvannāgacchate tasya rāmonāma suto balī ||
no cettena hato'traiva sabalo vadhameṣyasi
||59||यावन्नागच्छते तस्य रामोनाम सुतो बली ॥
नो चेत्तेन हतोऽत्रैव सबलो वधमेष्यसि
naiṣā śakyā balānnetuṃ kāmadhenurmahodayā ||
śaktirūpā karotyevaṃ yā sṛṣṭiṃ svayameva hi
||60||नैषा शक्या बलान्नेतुं कामधेनुर्महोदया ॥
शक्तिरूपा करोत्येवं या सृष्टिं स्वयमेव हि
tataḥ sa pārthivo bhītasteṣāṃ vākyādviśeṣataḥ ||
jagāma hitvā tāṃ dhenuṃ svasthānaṃ hatasevakaḥ
||61||ततः स पार्थिवो भीतस्तेषां वाक्याद्विशेषतः ॥
जगाम हित्वा तां धेनुं स्वस्थानं हतसेवकः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye jamadagnivadhavarṇanaṃnāma ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 66 ||