upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ pūjanaṃ kriyate katham
nārada uvāca
upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ pūjanaṃ kriyate katham ||
te ke ṣoḍaśa bhāvāḥ syurnityaṃ ye śayane hareḥ
||1||उपचारैः षोडशभिः पूजनं क्रियते कथम् ॥
ते के षोडश भावाः स्युर्नित्यं ये शयने हरेः
etadvistarato brūhi pṛcchato me prajāpate ||
tava prasādamāsādya jagatpūjyo bhavāmyaham
||2||एतद्विस्तरतो ब्रूहि पृच्छतो मे प्रजापते ॥
तव प्रसादमासाद्य जगत्पूज्यो भवाम्यहम्
brahmovāca
viṣṇubhaktirdṛḍhā kāryā vedaśāstravidhānataḥ ||
vedamūlamidaṃ sarvaṃ vedo viṣṇuḥ sanātanaḥ
||3||विष्णुभक्तिर्दृढा कार्या वेदशास्त्रविधानतः ॥
वेदमूलमिदं सर्वं वेदो विष्णुः सनातनः
te vedā brāhmaṇādhārā brāhmaṇāścāgnidaivatāḥ ||
agnau prāstāhutirvipro yajñe devaṃ yajansadā
||4||ते वेदा ब्राह्मणाधारा ब्राह्मणाश्चाग्निदैवताः ॥
अग्नौ प्रास्ताहुतिर्विप्रो यज्ञे देवं यजन्सदा
jagatsaṃdhārayetsarvaṃ viṣṇupūjārataḥ sadā ||
nārāyaṇaḥ smṛto dhyātaḥ kleśaduḥkhādināśanaḥ
||5||जगत्संधारयेत्सर्वं विष्णुपूजारतः सदा ॥
नारायणः स्मृतो ध्यातः क्लेशदुःखादिनाशनः
cāturmāsye viśeṣeṇa jalarūpagato hariḥ ||
jalādannāni jāyaṃte jagatāṃ tṛptihetave
||6||चातुर्मास्ये विशेषेण जलरूपगतो हरिः ॥
जलादन्नानि जायंते जगतां तृप्तिहेतवे
viṣṇudehāṃśasaṃbhūtaṃ tadannaṃ brahma iṣyate ||
tadannaṃ viṣṇave dattvā hyāvāhanapuraḥsaram
||7||विष्णुदेहांशसंभूतं तदन्नं ब्रह्म इष्यते ॥
तदन्नं विष्णवे दत्त्वा ह्यावाहनपुरःसरम्
punarjanmajarākleśasaṃskārairnābhibhūyate ||
ākāśasaṃbhavo veda eka eva purā'bhavat
||8||पुनर्जन्मजराक्लेशसंस्कारैर्नाभिभूयते ॥
आकाशसंभवो वेद एक एव पुराऽभवत्
tato yajuḥsāmasaṃjñāmṛgvedaḥ prāpa bhūtaye ||
ṛgvedo'bhihitaḥ pūrvaṃ yajuḥsahasraśīrṣeti ca
||9||ततो यजुःसामसंज्ञामृग्वेदः प्राप भूतये ॥
ऋग्वेदोऽभिहितः पूर्वं यजुःसहस्रशीर्षेति च
ṣoḍaśarcaṃ mahāsūktaṃ nārāyaṇamayaṃ param ||
tasyāpi pāṭhamātreṇa brahmahatyā niva rtate
||10||षोडशर्चं महासूक्तं नारायणमयं परम् ॥
तस्यापि पाठमात्रेण ब्रह्महत्या निव र्तते
vipraḥ pūrvaṃ nyaseddehe smṛtyuktena nije budhaḥ ||
tatastu pratimāyāṃ ca śālagrāme viśeṣataḥ
||11||विप्रः पूर्वं न्यसेद्देहे स्मृत्युक्तेन निजे बुधः ॥
ततस्तु प्रतिमायां च शालग्रामे विशेषतः
krameṇa ca tataḥ kuryātpaścādāvāhanādikam ||
āvāhya sakalaṃ rūpaṃ vaikuṇṭhasthānasaṃsthitam
||12||क्रमेण च ततः कुर्यात्पश्चादावाहनादिकम् ॥
आवाह्य सकलं रूपं वैकुण्ठस्थानसंस्थितम्
kaustubhena virājaṃtaṃ sūryakoṭisamaprabham|
. daṃḍahastaṃ śikhāsūtrasahitaṃ pītavāsasam
||13||कौस्तुभेन विराजंतं सूर्यकोटिसमप्रभम्।
. दंडहस्तं शिखासूत्रसहितं पीतवाससम्
mahāsaṃnyāsinaṃ dhyāyeccāturmāsye viśeṣataḥ ||
evaṃ rūpamayaṃ viṣṇuṃ sarvapāpaughahāriṇam
||14||महासंन्यासिनं ध्यायेच्चातुर्मास्ये विशेषतः ॥
एवं रूपमयं विष्णुं सर्वपापौघहारिणम्
āvāhayecca purato dhyānasaṃsthaṃ dvijottama ||
ṛcā prathamayā cāsyoṃkārādisamudīrṇayā
||15||आवाहयेच्च पुरतो ध्यानसंस्थं द्विजोत्तम ॥
ऋचा प्रथमया चास्योंकारादिसमुदीर्णया
dvitīyayā cāsanaṃ ca pārṣadaiśca samanvitam ||
sauvarṇānyāsanānyeṣāṃ manasā paricintayet
||16||द्वितीयया चासनं च पार्षदैश्च समन्वितम् ॥
सौवर्णान्यासनान्येषां मनसा परिचिन्तयेत्
cintanairbhaktiyogena paripūrṇaṃ ca tadbhavet ||
pādyaṃ tṛtīyayā kāryaṃ gaṃgāṃ tatra smaredbudhaḥ
||17||चिन्तनैर्भक्तियोगेन परिपूर्णं च तद्भवेत् ॥
पाद्यं तृतीयया कार्यं गंगां तत्र स्मरेद्बुधः
arghyaḥ kāryastato viṣṇoḥ saridbhiḥ saptasāgaraiḥ ||
punarācamanaṃ kāryamamṛtena jagatpateḥ
||18||अर्घ्यः कार्यस्ततो विष्णोः सरिद्भिः सप्तसागरैः ॥
पुनराचमनं कार्यममृतेन जगत्पतेः
tribhirācamanaiḥ śuddhirbrāhmaṇasya nigadyate ||
adbhistu prakṛtisthābhirhīnābhiḥ phenabudbudaiḥ
||19||त्रिभिराचमनैः शुद्धिर्ब्राह्मणस्य निगद्यते ॥
अद्भिस्तु प्रकृतिस्थाभिर्हीनाभिः फेनबुद्बुदैः
hṛtkaṇṭha tālugābhiśca yathāvarṇaṃ dvijātayaḥ ||
śudhyeranstrī ca śūdraśca sakṛtspṛṣṭābhiraṃtataḥ
||20||हृत्कण्ठ तालुगाभिश्च यथावर्णं द्विजातयः ॥
शुध्येरन्स्त्री च शूद्रश्च सकृत्स्पृष्टाभिरंततः
pañcamyā''camanaṃ kāryaṃ bhaktiyuktena cetasā ||
bhaktigrāhyo hṛṣīkeśo bhaktyā''tmānaṃ prayacchati
||21||पञ्चम्याऽऽचमनं कार्यं भक्तियुक्तेन चेतसा ॥
भक्तिग्राह्यो हृषीकेशो भक्त्याऽऽत्मानं प्रयच्छति
tataḥ suvāsitaistoyaiḥ sarvoṣadhisamanvitaiḥ ||
śeṣodakaiḥ svarṇaghaṭaiḥ snānaṃ devasya kārayet
||22||ततः सुवासितैस्तोयैः सर्वोषधिसमन्वितैः ॥
शेषोदकैः स्वर्णघटैः स्नानं देवस्य कारयेत्
tīrthodakaiḥ śraddhayā ca manasā samupāhṛtaiḥ ||
aśraddhayā ratnarāśiḥ pradatto niṣphalo bhavet
||23||तीर्थोदकैः श्रद्धया च मनसा समुपाहृतैः ॥
अश्रद्धया रत्नराशिः प्रदत्तो निष्फलो भवेत्
vāryapi śraddhayā dattamanaṃtatvāya kalpate ||
cāturmāsye viśeṣeṇa śraddhayā pūyate naraḥ
||24||वार्यपि श्रद्धया दत्तमनंतत्वाय कल्पते ॥
चातुर्मास्ये विशेषेण श्रद्धया पूयते नरः
ṣaṣṭhyā snānaṃ tataḥ kāryaṃ punarācamanaṃ bhavet ||
dadyācca vāsasī svarṇasahite bhaktiśaktitaḥ
||25||षष्ठ्या स्नानं ततः कार्यं पुनराचमनं भवेत् ॥
दद्याच्च वाससी स्वर्णसहिते भक्तिशक्तितः
ācchāditaṃ jagatsarvaṃ vastreṇācchādito hariḥ ||
cāturmāsye viśeṣeṇa vastradānaṃ mahāphalam
||26||आच्छादितं जगत्सर्वं वस्त्रेणाच्छादितो हरिः ॥
चातुर्मास्ये विशेषेण वस्त्रदानं महाफलम्
punarācamanaṃ deyaṃ yataye viṣṇurūpiṇe ||
vastradānaṃ ca saptamyā kāryaṃ viṣṇormunīśvara
||27||पुनराचमनं देयं यतये विष्णुरूपिणे ॥
वस्त्रदानं च सप्तम्या कार्यं विष्णोर्मुनीश्वर
yajñopavītamaṣṭamyā taccādhyātmatayā śṛṇu ||
sūryakoṭisamasparśaṃ tejasā bhāsvaraṃ tathā
||28||यज्ञोपवीतमष्टम्या तच्चाध्यात्मतया शृणु ॥
सूर्यकोटिसमस्पर्शं तेजसा भास्वरं तथा
krodhābhibhūte vipre tu taḍitkoṭisabhaprabham ||
sūryenduvahnisaṃyogādguṇatrayasamanvitam
||29||क्रोधाभिभूते विप्रे तु तडित्कोटिसभप्रभम् ॥
सूर्येन्दुवह्निसंयोगाद्गुणत्रयसमन्वितम्
trayīmayaṃ brahmaviṣṇurudrarūpaṃ triviṣṭapam ||
yasya prabhāvādvipreṃdra mānavo dvija ucyate
||30||त्रयीमयं ब्रह्मविष्णुरुद्ररूपं त्रिविष्टपम् ॥
यस्य प्रभावाद्विप्रेंद्र मानवो द्विज उच्यते
janmanā jāyate śūdraḥ saṃskārāddvija ucyate ||
śāpānugrahasāmarthyaṃ tathā krodhaḥ prasannatā
||31||जन्मना जायते शूद्रः संस्काराद्द्विज उच्यते ॥
शापानुग्रहसामर्थ्यं तथा क्रोधः प्रसन्नता
trailokyapravaratvaṃ ca brāhmaṇādeva jāyate ||
na brāhmaṇasamo bandhurna brāhmaṇasamā gatiḥ
||32||त्रैलोक्यप्रवरत्वं च ब्राह्मणादेव जायते ॥
न ब्राह्मणसमो बन्धुर्न ब्राह्मणसमा गतिः
na brāhmaṇasamaḥ kaścittrailokye sacarācare ||
dattopavīte brahmaṇye supte deve janārdane
||33||न ब्राह्मणसमः कश्चित्त्रैलोक्ये सचराचरे ॥
दत्तोपवीते ब्रह्मण्ये सुप्ते देवे जनार्दने
sarvajagadbrahmamayaṃ saṃjātaṃ nātra saṃśayaḥ ||
navamyā ca sulepaśca kartavyo yajñamūrtaye
||34||सर्वजगद्ब्रह्ममयं संजातं नात्र संशयः ॥
नवम्या च सुलेपश्च कर्तव्यो यज्ञमूर्तये
suyakṣakardamairlipto viṣṇuryena jagadguruḥ ||
tenā pyāyitametaddhi vāsitaṃ yaśasā jagat
||35||सुयक्षकर्दमैर्लिप्तो विष्णुर्येन जगद्गुरुः ॥
तेना प्यायितमेतद्धि वासितं यशसा जगत्
tejasā bhāskaro loke devatvaṃ prāpya mānavaḥ ||
brahmalokādike loke modate caṃdanapradaḥ
||36||तेजसा भास्करो लोके देवत्वं प्राप्य मानवः ॥
ब्रह्मलोकादिके लोके मोदते चंदनप्रदः
caṃdanālepasubhagaṃ viṣṇuṃ paśyaṃti mānavāḥ ||
na te yamapuraṃ yāṃti cāturmāsye viśeṣataḥ
||37||चंदनालेपसुभगं विष्णुं पश्यंति मानवाः ॥
न ते यमपुरं यांति चातुर्मास्ये विशेषतः
daśamyā puṣpapūjā ca bhaktipūjā tathaiva ca ||
puṣpe caiva sadā lakṣmīrvasatyeva niraṃtaram ||
lakṣmyāḥ sarvatra gāminyā doṣo naiva prajāyate ||
yathā sarvamayo viṣṇurna doṣairanubhūyate
||39||दशम्या पुष्पपूजा च भक्तिपूजा तथैव च ॥
पुष्पे चैव सदा लक्ष्मीर्वसत्येव निरंतरम् ॥
लक्ष्म्याः सर्वत्र गामिन्या दोषो नैव प्रजायते ॥
यथा सर्वमयो विष्णुर्न दोषैरनुभूयते
tathā sarvamayī lakṣmīḥ satītvānnaiva hīyate ||
pratimāsu ca sarvāsu sarvabhūteṣu nityadā
||40||तथा सर्वमयी लक्ष्मीः सतीत्वान्नैव हीयते ॥
प्रतिमासु च सर्वासु सर्वभूतेषु नित्यदा
manuṣyadevapitṛṣu puṣpapūjā vidhīyate ||
puṣpaiḥ saṃpūjito yena harirekaḥ śriyā saha
||41||मनुष्यदेवपितृषु पुष्पपूजा विधीयते ॥
पुष्पैः संपूजितो येन हरिरेकः श्रिया सह
ābrahmastaṃbaparyaṃtaṃ pūjitaṃ tena vai jagat ||
ataḥ suśvetakusumairviṣṇuṃ saṃpūjayetsadā
||42||आब्रह्मस्तंबपर्यंतं पूजितं तेन वै जगत् ॥
अतः सुश्वेतकुसुमैर्विष्णुं संपूजयेत्सदा
cāturmāsye viśeṣeṇa bhaktiyuktaḥ sadā śuciḥ ||
bhaktyā suvihitā brahmanpuṣpapūjā narairyadi
||43||चातुर्मास्ये विशेषेण भक्तियुक्तः सदा शुचिः ॥
भक्त्या सुविहिता ब्रह्मन्पुष्पपूजा नरैर्यदि
yaṃyaṃ kāmamabhidhyāyettasya siddhirniraṃtarā ||
puṣpairupacitaṃ viṣṇuṃ yadyanye praṇamaṃti ca
||44||यंयं काममभिध्यायेत्तस्य सिद्धिर्निरंतरा ॥
पुष्पैरुपचितं विष्णुं यद्यन्ये प्रणमंति च
teṣāmapyakṣayā lokāścāturmāsye'dhikaṃ phalam ||
ekādaśyā dhūpadānaṃ kartavyaṃ yataye harau
||45||तेषामप्यक्षया लोकाश्चातुर्मास्येऽधिकं फलम् ॥
एकादश्या धूपदानं कर्तव्यं यतये हरौ
vanaspati raso divyo gaṃdhāḍhyo gandha uttamaḥ ||
āghreyaḥ sarvadevānāṃ dhūpo'yaṃ pratigṛhyatām
||46||वनस्पति रसो दिव्यो गंधाढ्यो गन्ध उत्तमः ॥
आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम्
imaṃ maṃtraṃ samuccārya dhūpamāgurujaṃ śubham ||
dadyādbhagavate nityaṃ cāturmāsye mahāphalam
||47||इमं मंत्रं समुच्चार्य धूपमागुरुजं शुभम् ॥
दद्याद्भगवते नित्यं चातुर्मास्ये महाफलम्
karpūracandanadalaiḥ sitāmadhusamanvitam ||
māṃsījaṭābhiḥ sahitaṃ supte deve'tha sattama
||48||कर्पूरचन्दनदलैः सितामधुसमन्वितम् ॥
मांसीजटाभिः सहितं सुप्ते देवेऽथ सत्तम
devā ghrāṇena tuṣyaṃti dhūpaṃ ghrāṇaharaṃ śubham ||
dvādaśyā dīpadānaṃ tu kartavyaṃ muktimicchubhiḥ
||49||देवा घ्राणेन तुष्यंति धूपं घ्राणहरं शुभम् ॥
द्वादश्या दीपदानं तु कर्तव्यं मुक्तिमिच्छुभिः
dīpaḥ sarveṣu kāryeṣu prathamastejasāṃ patiḥ ||
dīpastamaughanāśāya dīpaḥ kāṃtiṃ prayacchati
||50||दीपः सर्वेषु कार्येषु प्रथमस्तेजसां पतिः ॥
दीपस्तमौघनाशाय दीपः कांतिं प्रयच्छति
tasmāddīpapradānena prīyatāṃ me janārdanaḥ ||
ayaṃ paurāṇajo maṃtro vedarcena samanvitaḥ ||
dīpapradāne sakalaḥ prayukto nāśayedagham
||51||तस्माद्दीपप्रदानेन प्रीयतां मे जनार्दनः ॥
अयं पौराणजो मंत्रो वेदर्चेन समन्वितः ॥
दीपप्रदाने सकलः प्रयुक्तो नाशयेदघम्
cāturmāsye dīpadānaṃ kurute yo hareḥ puraḥ ||
tasya pāpamayo rāśirnimeṣādapi dahyate
||52||चातुर्मास्ये दीपदानं कुरुते यो हरेः पुरः ॥
तस्य पापमयो राशिर्निमेषादपि दह्यते
tāvatpāpāni garjaṃti tāvadbibheti pātakī ||
yāvanna vihito bhāsvāndīpo nārāyaṇālaye
||53||तावत्पापानि गर्जंति तावद्बिभेति पातकी ॥
यावन्न विहितो भास्वान्दीपो नारायणालये
darśanādapi dīpasya sarvasiddhirnṛṇāṃ bhavet
||54||दर्शनादपि दीपस्य सर्वसिद्धिर्नृणां भवेत्
kāmanāṃ yāṃ samuddiśya dīpaṃ kārayate harau ||
sāsā siddhyati nirvighnā supte'naṃte guṇottaram
||55||कामनां यां समुद्दिश्य दीपं कारयते हरौ ॥
सासा सिद्ध्यति निर्विघ्ना सुप्तेऽनंते गुणोत्तरम्
paṃcāyatanasaṃstheṣu tathā deveṣu paṃcasu ||
vihitaṃ dīpadānaṃ ca cāturmāsye mahāphalam
||56||पंचायतनसंस्थेषु तथा देवेषु पंचसु ॥
विहितं दीपदानं च चातुर्मास्ये महाफलम्
eko viṣṇustuṣyate muktidātā nityaṃ dhyātaḥ pūjitaḥ saṃstutaśca ||
yaccābhīṣṭaṃ yacca gehe śubhaṃ vā tattaddeyaṃ muktihetornṛvaryaiḥ
||57||एको विष्णुस्तुष्यते मुक्तिदाता नित्यं ध्यातः पूजितः संस्तुतश्च ॥
यच्चाभीष्टं यच्च गेहे शुभं वा तत्तद्देयं मुक्तिहेतोर्नृवर्यैः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śeṣaśāyyupākhyāne brahmanāradasaṃvāde cāturmāsyamāhātmye tapo'dhikāraṣoḍaśopacāradīpamahimavarṇanaṃnāmaikonacatvāriṃśaduttara dviśatatamo'dhyāyaḥ || 239 ||