hāṭakeśvarakṣetramāhātmyeṃ'bārevatītīrthamāhātmyavarṇanam
sūtauvāca
tathānyāpi ca tatrāsti suvikhyātāmbarevatī ||
devī kāmapradā puṃsāṃ bālakānāṃ sukhapradā
||1||तथान्यापि च तत्रास्ति सुविख्याताम्बरेवती ॥
देवी कामप्रदा पुंसां बालकानां सुखप्रदा
yāṃ dṛṣṭvā pūjayitvā'tha caitrāṣṭamyāṃ viśeṣataḥ ||
śuklāyāṃ nāpnuyānmartyaḥ kuṭumbavyasanaṃ kvacit
||2||यां दृष्ट्वा पूजयित्वाऽथ चैत्राष्टम्यां विशेषतः ॥
शुक्लायां नाप्नुयान्मर्त्यः कुटुम्बव्यसनं क्वचित्
ṛṣaya ūcuḥ
kena vā sthāpitā tatra sā devī cāmbarevatī ||
kiṃprabhāvā kiṃsvarūpā sūtaputra vadasva naḥ
||3||केन वा स्थापिता तत्र सा देवी चाम्बरेवती ॥
किंप्रभावा किंस्वरूपा सूतपुत्र वदस्व नः
sūta uvāca
yadā śeṣeṇa saṃdiṣṭā nānānāgā viṣolbaṇāḥ ||
purasyāsya vināśāya krodhasaṃraktalocanāḥ ||
tadā tasya priyā sā ca putraśokenapīḍitā
||4||यदा शेषेण संदिष्टा नानानागा विषोल्बणाः ॥
पुरस्यास्य विनाशाय क्रोधसंरक्तलोचनाः ॥
तदा तस्य प्रिया सा च पुत्रशोकेनपीडिता
svayamevāgrato gatvā bhakṣayāmāsa taṃ dvijam ||
kuṭumbena samāyuktaṃ yena putro nipātitaḥ
||5||स्वयमेवाग्रतो गत्वा भक्षयामास तं द्विजम् ॥
कुटुम्बेन समायुक्तं येन पुत्रो निपातितः
atha tasya dvijendrasya bālavaidhavyasaṃyutā ||
anujā''sīttapoyuktā brahmacaryakṛtakṣaṇā
||6||अथ तस्य द्विजेन्द्रस्य बालवैधव्यसंयुता ॥
अनुजाऽऽसीत्तपोयुक्ता ब्रह्मचर्यकृतक्षणा
sā dṛṣṭvā bhakṣitaṃ sarvaṃ bhaṭṭikākhyā kuṭumbakam ||
nāga patnyā tataḥ prāha jalamādāya pāṇinā
||7||सा दृष्ट्वा भक्षितं सर्वं भट्टिकाख्या कुटुम्बकम् ॥
नाग पत्न्या ततः प्राह जलमादाय पाणिना
yasmāttvayā kuṭumbaṃ me nāśaṃ nītaṃ dvijihvake ||
darśitaṃ ca mahadduḥkhaṃ mama bandhujanodbhavam
||8||यस्मात्त्वया कुटुम्बं मे नाशं नीतं द्विजिह्वके ॥
दर्शितं च महद्दुःखं मम बन्धुजनोद्भवम्
tathā tvamapi saṃprāpya mānuṣatvaṃ sugarhitam ||
mānuṣaṃ patimāsādya putrapautrānavāpya ca
||9||तथा त्वमपि संप्राप्य मानुषत्वं सुगर्हितम् ॥
मानुषं पतिमासाद्य पुत्रपौत्रानवाप्य च
teṣāṃ vināśajaṃ duḥkhaṃ mā nuṣe tvamavāpsyasi ||
nāgatve vartamānāyāḥ śāpaṃ te'muṃ dadāmyaham
||10||तेषां विनाशजं दुःखं मा नुषे त्वमवाप्स्यसि ॥
नागत्वे वर्तमानायाः शापं तेऽमुं ददाम्यहम्
sā'pi śrutvā'tha taṃ śāpaṃ revatī bhaṭṭikodbhavam ||
krodhena mahatāviṣṭā hyadaśattāṃ drutaṃ tataḥ
||11||साऽपि श्रुत्वाऽथ तं शापं रेवती भट्टिकोद्भवम् ॥
क्रोधेन महताविष्टा ह्यदशत्तां द्रुतं ततः
atha tasyāstanuṃ prāpya nāgīdaṃṣṭrā viṣolbaṇā ||
jagāma śatadhā nāśaṃ bibhide na tvacaṃ kvacit
||12||अथ तस्यास्तनुं प्राप्य नागीदंष्ट्रा विषोल्बणा ॥
जगाम शतधा नाशं बिभिदे न त्वचं क्वचित्
tataḥ sā lajjayāviṣṭā svaraktaplāvitānanā ||
viṣaṇṇā niṣasādātha saṃniviṣṭā dharātale
||13||ततः सा लज्जयाविष्टा स्वरक्तप्लावितानना ॥
विषण्णा निषसादाथ संनिविष्टा धरातले
etasminnaṃtare nāgāstathānye ye samāgatāḥ ||
revatīṃ te samālokya tathārūpāṃ bhayānvitām ||
procuśca kimidaṃ devi tava vaktre rujāspadam
||14||एतस्मिन्नंतरे नागास्तथान्ये ये समागताः ॥
रेवतीं ते समालोक्य तथारूपां भयान्विताम् ॥
प्रोचुश्च किमिदं देवि तव वक्त्रे रुजास्पदम्
athavā kiṃ prabhāvo'yaṃ kasyacidraktasaṃpadaḥ
||15||अथवा किं प्रभावोऽयं कस्यचिद्रक्तसंपदः
revatyuvāca
yeyaṃ duṣṭatamā kāciddṛśyate duṣṭatāpasī ||
asyā jāto vikāro'yaṃ mamāsye nāgasattamāḥ
||16||येयं दुष्टतमा काचिद्दृश्यते दुष्टतापसी ॥
अस्या जातो विकारोऽयं ममास्ये नागसत्तमाः
tasmādenāṃ mahā duṣṭāṃ bhaginīṃ tasya durmateḥ ||
yena me nihataḥ putro dvijaputreṇa sāṃpratam
||17||तस्मादेनां महा दुष्टां भगिनीं तस्य दुर्मतेः ॥
येन मे निहतः पुत्रो द्विजपुत्रेण सांप्रतम्
bhakṣyatāṃ bhakṣyatāṃ śīghraṃ mama nāśāya saṃsthitām ||
sāṃprataṃ manmukhe tenaṃ rudhiraṃ pannagottamāḥ
||18||भक्ष्यतां भक्ष्यतां शीघ्रं मम नाशाय संस्थिताम् ॥
सांप्रतं मन्मुखे तेनं रुधिरं पन्नगोत्तमाः
atha te pannagāḥ kruddhā dadaṃśustāṃ tapasvinīm ||
samaṃ sarveṣu gātreṣu yathānyā prākṛtā striyam
||19||अथ ते पन्नगाः क्रुद्धा ददंशुस्तां तपस्विनीम् ॥
समं सर्वेषु गात्रेषु यथान्या प्राकृता स्त्रियम्
tatasteṣāmapi tathā mukhāddaṃṣṭrā vinirgatāḥ ||
rudhiraṃ ca tato jajñe śeṣapatnyā yathā tathā
||20||ततस्तेषामपि तथा मुखाद्दंष्ट्रा विनिर्गताः ॥
रुधिरं च ततो जज्ञे शेषपत्न्या यथा तथा
atha tasyāḥ prabhāvaṃ taṃ dṛṣṭvā te nāgasattamāḥ ||
śeṣā bhaya paritrastāḥ prajagmuśca diśo daśa
||21||अथ तस्याः प्रभावं तं दृष्ट्वा ते नागसत्तमाः ॥
शेषा भय परित्रस्ताः प्रजग्मुश्च दिशो दश
bhaṭṭikāpi jagāmāśu svāśramaṃ prati duḥkhitā ||
bhayatrastaiḥ samaṃtācca vīkṣyamāṇā mahoragaiḥ
||22||भट्टिकापि जगामाशु स्वाश्रमं प्रति दुःखिता ॥
भयत्रस्तैः समंताच्च वीक्ष्यमाणा महोरगैः
tataḥ sarvaṃ samālokya tāpyamānaṃ mahoragaiḥ ||
tatsthānaṃ svajanairmuktaṃ duḥkhena mahatānvitaiḥ ||
jagāmānyatra sā sādhvī samyagvrataparāyaṇā ||
tīrtha yātrāṃ prakurvāṇā paribabhrāma medinīm
||24||ततः सर्वं समालोक्य ताप्यमानं महोरगैः ॥
तत्स्थानं स्वजनैर्मुक्तं दुःखेन महतान्वितैः ॥
जगामान्यत्र सा साध्वी सम्यग्व्रतपरायणा ॥
तीर्थ यात्रां प्रकुर्वाणा परिबभ्राम मेदिनीम्
evamudvāsite sthāne tasminsā revatī tadā ||
smṛtvā taṃ bhaṭṭikāśāpaṃ duḥkhena mahatā'nvitā
||25||एवमुद्वासिते स्थाने तस्मिन्सा रेवती तदा ॥
स्मृत्वा तं भट्टिकाशापं दुःखेन महताऽन्विता
kathaṃ me mānuṣīgarbhe śāpādvāso bhaviṣyati ||
mānuṣyeṇa ca kāṃtena prabhaviṣyati saṃgamaḥ
||26||कथं मे मानुषीगर्भे शापाद्वासो भविष्यति ॥
मानुष्येण च कांतेन प्रभविष्यति संगमः
naitatputrodbhavaṃ duḥkhaṃ tathā māṃ bādhate hradi ||
yathedaṃ mānuṣe garbhe saṃvāso mānuṣaṃ prati
||27||नैतत्पुत्रोद्भवं दुःखं तथा मां बाधते ह्रदि ॥
यथेदं मानुषे गर्भे संवासो मानुषं प्रति
tathā daśanasaṃtyaktā kathaṃ bhartuḥ svamānanam ||
darśayiṣyāmi bhūyo'pi kṣate kṣāro'tra me sthitaḥ
||28||तथा दशनसंत्यक्ता कथं भर्तुः स्वमाननम् ॥
दर्शयिष्यामि भूयोऽपि क्षते क्षारोऽत्र मे स्थितः
tasmātparicariṣyāmi kṣetre'traiva vyavasthitā |
kiṃ kariṣyāmi saṃprāpya gṛhaṃ putraṃ vinākṛtā
||29||तस्मात्परिचरिष्यामि क्षेत्रेऽत्रैव व्यवस्थिता ।
किं करिष्यामि संप्राप्य गृहं पुत्रं विनाकृता
tataścārādhayāmāsa samyakchraddhāsamanvitā ||
aṃbikāṃ sā tadā devīṃ sthāpayitvā sureśvarīm
||30||ततश्चाराधयामास सम्यक्छ्रद्धासमन्विता ॥
अंबिकां सा तदा देवीं स्थापयित्वा सुरेश्वरीम्
gandhapuṣpopahāreṇa naivedyairvividhairapi ||
gītanṛtyaistathā vādyairmanohāribhireva ca
||31||गन्धपुष्पोपहारेण नैवेद्यैर्विविधैरपि ॥
गीतनृत्यैस्तथा वाद्यैर्मनोहारिभिरेव च
tataḥ katipayāhasya tastāstuṣṭā sureśvarī ||
provāca varadā'smīti prārthayasva hṛdi sthitam
||32||ततः कतिपयाहस्य तस्तास्तुष्टा सुरेश्वरी ॥
प्रोवाच वरदाऽस्मीति प्रार्थयस्व हृदि स्थितम्
revatyuvāca
ahaṃ śaptā purā devi brāhmaṇyā kāraṇāṃtare ||
yattvaṃ mānuṣamāsādya svayaṃ bhūtvā ca mānuṣī
||33||अहं शप्ता पुरा देवि ब्राह्मण्या कारणांतरे ॥
यत्त्वं मानुषमासाद्य स्वयं भूत्वा च मानुषी
tataḥ saṃprāpsyasi phalaṃ teṣāṃ nāśasamudravam ||
mahadduḥkhaṃ svaputrotthaṃ mama śāpena pīḍitā
||34||ततः संप्राप्स्यसि फलं तेषां नाशसमुद्रवम् ॥
महद्दुःखं स्वपुत्रोत्थं मम शापेन पीडिता
tathā mama mukhāddaṃṣṭrā saṃnītāśca sureśvari ||
teṣāṃ ca saṃbhavastāvatkathaṃ syāttvatprabhāvataḥ
||35||तथा मम मुखाद्दंष्ट्रा संनीताश्च सुरेश्वरि ॥
तेषां च संभवस्तावत्कथं स्यात्त्वत्प्रभावतः
bhavaṃtu tanayā naśca tathā vaṃśavivardhanāḥ ||
etanme vāṃchitaṃ devi nānyatsaṃprārthayāmyaham
||36||भवंतु तनया नश्च तथा वंशविवर्धनाः ॥
एतन्मे वांछितं देवि नान्यत्संप्रार्थयाम्यहम्
devyuvāca
nātra vāsastvayā kāryaḥ kathaṃcidapi śobhane ||
manuṣyagarbhasaṃvāso bharttā ca bhavitā naraḥ |
tasmācchṛṇuṣva me vākyaṃ yattvāṃ vakṣyāmi sāṃpratam ||
duḥkhanāśakaraṃ tubhyaṃ satyaṃ ca varavarṇini
||38||नात्र वासस्त्वया कार्यः कथंचिदपि शोभने ॥
मनुष्यगर्भसंवासो भर्त्ता च भविता नरः ।
तस्माच्छृणुष्व मे वाक्यं यत्त्वां वक्ष्यामि सांप्रतम् ॥
दुःखनाशकरं तुभ्यं सत्यं च वरवर्णिनि
utpatsyati na saṃdeho devakāryaprasiddhaye ||
tava bharttā triloke'sminkṛtvā mānuṣavigraham
||39||उत्पत्स्यति न संदेहो देवकार्यप्रसिद्धये ॥
तव भर्त्ता त्रिलोकेऽस्मिन्कृत्वा मानुषविग्रहम्
takṣakākhyastathā nāgo dvijaśāpa vaśācchubhe ||
saurāṣṭraviṣaye rājā raivatākhyo bhaviṣyati
||4||तक्षकाख्यस्तथा नागो द्विजशाप वशाच्छुभे ॥
सौराष्ट्रविषये राजा रैवताख्यो भविष्यति
tasya kṣemakarī bhāryā nāmavaṃśasamudbhavā ||
bhaviṣyati na saṃdeho viśiṣṭā vipraśāpataḥ
||4||तस्य क्षेमकरी भार्या नामवंशसमुद्भवा ॥
भविष्यति न संदेहो विशिष्टा विप्रशापतः
tasyā garbhaṃ samāsādya tvaṃ janma samavāpsyasi ||
rāmarūpasya śeṣasya punarbhāryā bhaviṣyasi
||42||तस्या गर्भं समासाद्य त्वं जन्म समवाप्स्यसि ॥
रामरूपस्य शेषस्य पुनर्भार्या भविष्यसि
tasmāttvaṃ devi mā śokaṃ kārye'sminkuru śobhane ||
tena mānuṣaje garbhe saṃbhūtiḥ saṃbhaviṣyati
||43||तस्मात्त्वं देवि मा शोकं कार्येऽस्मिन्कुरु शोभने ॥
तेन मानुषजे गर्भे संभूतिः संभविष्यति
tatra paśyasi yannāśaṃ svakuṭumbasamudbhavam ||
hitāya tadavasthāyāstadbhaviṣyatyasaṃśayam
||44||तत्र पश्यसि यन्नाशं स्वकुटुम्बसमुद्भवम् ॥
हिताय तदवस्थायास्तद्भविष्यत्यसंशयम्
tataḥ paraṃ yugaṃ pāpaṃ yato bhīru bhaviṣyati ||
tadūrdhvaṃ martyadharmāṇo mlecchāḥ sthāsyaṃti sarvataḥ
||45||ततः परं युगं पापं यतो भीरु भविष्यति ॥
तदूर्ध्वं मर्त्यधर्माणो म्लेच्छाः स्थास्यंति सर्वतः
tataḥ svarganivāsārthaṃ bhagavāndevakīsutaḥ ||
saṃhartā svakulaṃ sarvaṃ svayameva na saṃśayaḥ
||46||ततः स्वर्गनिवासार्थं भगवान्देवकीसुतः ॥
संहर्ता स्वकुलं सर्वं स्वयमेव न संशयः
bhaviṣyaṃti punardaṃṣṭrāstava vaktre manoramāḥ ||
tasmāttvaṃ gaccha pātālaṃ svabharttā yatra tiṣṭhati
||47||भविष्यंति पुनर्दंष्ट्रास्तव वक्त्रे मनोरमाः ॥
तस्मात्त्वं गच्छ पातालं स्वभर्त्ता यत्र तिष्ठति
anyaccāpi yadiṣṭaṃ te kiṃciccitte vyavasthitam ||
tatkīrtayasva kalyāṇi mahāṃstoṣo mama sthitaḥ ||
revatyu vāca ||
sthāne stheyaṃ sadā'traiva mama nāmnā sureśvari ||
yena me jāyate kīrtistrailokye sacarācare
||49||अन्यच्चापि यदिष्टं ते किंचिच्चित्ते व्यवस्थितम् ॥
तत्कीर्तयस्व कल्याणि महांस्तोषो मम स्थितः ॥
रेवत्यु वाच ॥
स्थाने स्थेयं सदाऽत्रैव मम नाम्ना सुरेश्वरि ॥
येन मे जायते कीर्तिस्त्रैलोक्ये सचराचरे
tathā'haṃ nāgalokācca caturdaśyaṣṭamīṣu ca ||
sadā tvāṃ pūjayiṣyāmi viśeṣānnavamīdine
||50||तथाऽहं नागलोकाच्च चतुर्दश्यष्टमीषु च ॥
सदा त्वां पूजयिष्यामि विशेषान्नवमीदिने
āśvinasya site pakṣe sarvairnāgaiḥ samanvitā ||
prapūjāṃ te vidhāsyāmi śraddhayā parayā yutā
||51||आश्विनस्य सिते पक्षे सर्वैर्नागैः समन्विता ॥
प्रपूजां ते विधास्यामि श्रद्धया परया युता
tasminnahani ye'nye'pi pūjāṃ dāsyaṃti te narāḥ ||
mā paśyaṃtu prasādātte narāste vallabhakṣayam |
devyuvāca ||
evaṃ bhadre kariṣyāmi vāso me'tra bhaviṣyati ||
tvannāmnā pūjakānāṃ ca śreyo dāsyāmi te sadā ||
mahānavamije cāhni viśeṣeṇa śucismite
||53||तस्मिन्नहनि येऽन्येऽपि पूजां दास्यंति ते नराः ॥
मा पश्यंतु प्रसादात्ते नरास्ते वल्लभक्षयम् ।
देव्युवाच ॥
एवं भद्रे करिष्यामि वासो मेऽत्र भविष्यति ॥
त्वन्नाम्ना पूजकानां च श्रेयो दास्यामि ते सदा ॥
महानवमिजे चाह्नि विशेषेण शुचिस्मिते
sūta uvāca
evamuktā tayā sā'tha revatī śeṣavallabhā ||
jagāma svagṛhaṃ paścāddharṣeṇa mahatānvitā 54 ||
tataḥprabhṛti sā devī tasminkṣetre vyavasthitā ||
tannāmnā kāmadā nṛṇāṃ sarvavyasananāśinī
||55||एवमुक्ता तया साऽथ रेवती शेषवल्लभा ॥
जगाम स्वगृहं पश्चाद्धर्षेण महतान्विता ५४ ॥
ततःप्रभृति सा देवी तस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिता ॥
तन्नाम्ना कामदा नृणां सर्वव्यसननाशिनी
aṃbā sā kīrtyate durgā revatī soragapriyā ||
tataḥ saṃkīrtyate loke bhūtale cāṃbarevatī
||56||अंबा सा कीर्त्यते दुर्गा रेवती सोरगप्रिया ॥
ततः संकीर्त्यते लोके भूतले चांबरेवती
yastāṃ śraddhāsamopetaḥ śucirbhūtvā prapūjayet ||
navamyāmāśvine māsi śuklapakṣe samāhitaḥ ||
na sa saṃvatsaraṃ yāvadvyasanaṃ svakulo dbhavam
||57||यस्तां श्रद्धासमोपेतः शुचिर्भूत्वा प्रपूजयेत् ॥
नवम्यामाश्विने मासि शुक्लपक्षे समाहितः ॥
न स संवत्सरं यावद्व्यसनं स्वकुलो द्भवम्
dṛṣṭvāgre chidrakaṃ vyālayuktaṃ doṣairvimucyate ||
grahabhūtapiśācotthaistathānyairapi cāpadaiḥ
||58||दृष्ट्वाग्रे छिद्रकं व्यालयुक्तं दोषैर्विमुच्यते ॥
ग्रहभूतपिशाचोत्थैस्तथान्यैरपि चापदैः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhahasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmyeṃ'bārevatītīrthamāhātmyavarṇanaṃnāma ṣoḍaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ || 116 ||