tataḥ so'pi mahīpālaḥ kṣutpipāsāsamākulaḥ
sūta uvāca
tataḥ so'pi mahīpālaḥ kṣutpipāsāsamākulaḥ ||
papāta dharaṇīpṛṣṭhe padbhyāṃ gatvā vanāṃtaram
||1||ततः सोऽपि महीपालः क्षुत्पिपासासमाकुलः ॥
पपात धरणीपृष्ठे पद्भ्यां गत्वा वनांतरम्
athā'paśyadviyatsthānātsa trīnpretānsu dāruṇān ||
ūrdhvakeśānsuraktākṣānkṛṣṇadantānkṛśodarān
||2||अथाऽपश्यद्वियत्स्थानात्स त्रीन्प्रेतान्सु दारुणान् ॥
ऊर्ध्वकेशान्सुरक्ताक्षान्कृष्णदन्तान्कृशोदरान्
tāndṛṣṭvā bhayasaṃtrasto viśeṣeṇa sa bhūpatiḥ ||
nirāśo jīvite kṛcchrādidaṃ vacanamabravīt
||3||तान्दृष्ट्वा भयसंत्रस्तो विशेषेण स भूपतिः ॥
निराशो जीविते कृच्छ्रादिदं वचनमब्रवीत्
ke yūyaṃ vikṛtākārā mayā dṛṣṭā na karhicit ||
evaṃvidhā nṛloke'tra bhramatā prāgvibhīṣaṇāḥ
||4||के यूयं विकृताकारा मया दृष्टा न कर्हिचित् ॥
एवंविधा नृलोकेऽत्र भ्रमता प्राग्विभीषणाः
vidūratho narendro'haṃ kṣutpipāsātipīḍitaḥ ||
mṛgalipsuriha prāpto vane jantuvivarjite
||5||विदूरथो नरेन्द्रोऽहं क्षुत्पिपासातिपीडितः ॥
मृगलिप्सुरिह प्राप्तो वने जन्तुविवर्जिते
tatasteṣāṃ tu yo jyeṣṭho māṃsādaḥ pratyuvāca tam ||
kṛtāṃjalipuṭo bhūtvā vinayāvanataḥ sthitaḥ
||6||ततस्तेषां तु यो ज्येष्ठो मांसादः प्रत्युवाच तम् ॥
कृतांजलिपुटो भूत्वा विनयावनतः स्थितः
vayaṃ pretā mahārāja nivasāmo'tra kānane ||
svakarmajanitāddoṣādduḥkhena mahatā vṛtāḥ
||7||वयं प्रेता महाराज निवसामोऽत्र कानने ॥
स्वकर्मजनिताद्दोषाद्दुःखेन महता वृताः
ahaṃ māṃsādakonāma dvitīyo'yaṃ vidaivataḥ ||
kṛtaghnaśca tṛtīyastu trayāṇāmeṣa pāpakṛt ||
rājovāca ||
sarveṣāṃ dehi nāṃ nāma jāyate pitṛmātṛjam ||
kimetatkāraṇaṃ yena sarve yūyaṃ svanāmakāḥ
||9||अहं मांसादकोनाम द्वितीयोऽयं विदैवतः ॥
कृतघ्नश्च तृतीयस्तु त्रयाणामेष पापकृत् ॥
राजोवाच ॥
सर्वेषां देहि नां नाम जायते पितृमातृजम् ॥
किमेतत्कारणं येन सर्वे यूयं स्वनामकाः
tacchrutvā prāha māṃsādaḥ karmanāmāni pārthiva ||
mithaḥ kṛtāni saṃjñārthamasmābhiḥ svayameva hi
||10||तच्छ्रुत्वा प्राह मांसादः कर्मनामानि पार्थिव ॥
मिथः कृतानि संज्ञार्थमस्माभिः स्वयमेव हि
śṛṇuṣvā'vahito bhūtvā sarveṣāṃ naḥ pṛthakpṛthak ||
karmaṇā yena saṃjātaṃ pretatvamiha bhūmipa
||11||शृणुष्वाऽवहितो भूत्वा सर्वेषां नः पृथक्पृथक् ॥
कर्मणा येन संजातं प्रेतत्वमिह भूमिप
vayaṃ hi brāhmaṇā jātyā vaidiśākhye pure nṛpa ||
devarātasya viprasya gṛhe jātā mahātmanaḥ
||12||वयं हि ब्राह्मणा जात्या वैदिशाख्ये पुरे नृप ॥
देवरातस्य विप्रस्य गृहे जाता महात्मनः
nāstikā bhinnamaryādāḥ paradāraratāḥ sadā ||
pāpa karmaratāstatra śubhakarmavivarjitāḥ
||13||नास्तिका भिन्नमर्यादाः परदाररताः सदा ॥
पाप कर्मरतास्तत्र शुभकर्मविवर्जिताः
jihvālaulyaprasaṃgena mayā bhuktaṃ sadā''miṣam ||
tena me karmajaṃ nāma māṃsādākhyaṃ vyavasthitam
||14||जिह्वालौल्यप्रसंगेन मया भुक्तं सदाऽऽमिषम् ॥
तेन मे कर्मजं नाम मांसादाख्यं व्यवस्थितम्
dvitīyo'yaṃ mahārāja yastiṣṭhati tavā'grataḥ ||
anenā'nnaṃ sadā bhuktamakṛtvā devatārcanam
||15||द्वितीयोऽयं महाराज यस्तिष्ठति तवाऽग्रतः ॥
अनेनाऽन्नं सदा भुक्तमकृत्वा देवतार्चनम्
tena karmavipākena pretayoniṃ samāśritaḥ ||
vidaivata iti khyāto dvitīyo'yaṃ supāpakṛt
||16||तेन कर्मविपाकेन प्रेतयोनिं समाश्रितः ॥
विदैवत इति ख्यातो द्वितीयोऽयं सुपापकृत्
sadaivā'nuṣṭhitā'nena supāpena kṛtaghnatā ||
kṛtaghnaḥ procyate tena karmaṇā nṛpasattama
||17||सदैवाऽनुष्ठिताऽनेन सुपापेन कृतघ्नता ॥
कृतघ्नः प्रोच्यते तेन कर्मणा नृपसत्तम
rājovāca
āhāreṇa nṛloke'sminsarve jīvanti jantavaḥ ||
yuṣmākaṃ katamo yo'tra procyatāṃ me savistaram
||18||आहारेण नृलोकेऽस्मिन्सर्वे जीवन्ति जन्तवः ॥
युष्माकं कतमो योऽत्र प्रोच्यतां मे सविस्तरम्
māṃsāda uvāca
bhojyakāle gṛhe yatra strīṇāṃ yuddhaṃ pravartate |
api mantrauṣadhīprāyaṃ pretā bhuṃjati tatra hi
||19||भोज्यकाले गृहे यत्र स्त्रीणां युद्धं प्रवर्तते ।
अपि मन्त्रौषधीप्रायं प्रेता भुंजति तत्र हि
bhujyate yatra bhūpāla veṃśvadevaṃ vinā naraiḥ ||
pākasyāgramadattvā ca pretā bhuṃjati tatra ca
||20||भुज्यते यत्र भूपाल वेंश्वदेवं विना नरैः ॥
पाकस्याग्रमदत्त्वा च प्रेता भुंजति तत्र च
rātrau yatkriyate śrāddhaṃ dānaṃ vā parvavarjitam ||
tatsarvaṃ nṛpaśārdūla pretānāṃ bhojanaṃ bhavet
||21||रात्रौ यत्क्रियते श्राद्धं दानं वा पर्ववर्जितम् ॥
तत्सर्वं नृपशार्दूल प्रेतानां भोजनं भवेत्
yasminno mārjanaṃ harmye kriyate nopalepanam ||
na māṃgalyaṃ ca satkāraḥ pretā bhuṃjati tatra hi
||22||यस्मिन्नो मार्जनं हर्म्ये क्रियते नोपलेपनम् ॥
न मांगल्यं च सत्कारः प्रेता भुंजति तत्र हि
bhinnabhāṇḍaparityāgo yatra na kriyate gṛhe ||
na ca vedadhvaniryatra pretā bhuñjaṃti tatra hi
||23||भिन्नभाण्डपरित्यागो यत्र न क्रियते गृहे ॥
न च वेदध्वनिर्यत्र प्रेता भुञ्जंति तत्र हि
yacchrāddhaṃ dakṣiṇāhīnaṃ kriyāhīnaṃ ca vā nṛpa ||
tathā rajasvalādṛṣṭaṃ tadasmākaṃ prajāyate
||24||यच्छ्राद्धं दक्षिणाहीनं क्रियाहीनं च वा नृप ॥
तथा रजस्वलादृष्टं तदस्माकं प्रजायते
hīnāṃgā hyadhikāṃgā vā yasmiñcchrāddhe dvijātayaḥ ||
bhuṃjate vṛṣalīnāthāstadasmākaṃ prajāyate
||25||हीनांगा ह्यधिकांगा वा यस्मिञ्च्छ्राद्धे द्विजातयः ॥
भुंजते वृषलीनाथास्तदस्माकं प्रजायते
atithiryatra saṃprāptaḥ śrāddhakāla upasthite ||
apūjito gṛhādyāti tacchrāddhaṃ pretatṛptidam
||26||अतिथिर्यत्र संप्राप्तः श्राद्धकाल उपस्थिते ॥
अपूजितो गृहाद्याति तच्छ्राद्धं प्रेततृप्तिदम्
kiṃ vā te bahunoktena śṛṇu saṃkṣepato nṛpa ||
asmākaṃ bhojanaṃ nityaṃ yattvaṃ śrutvā vigarhasi
||27||किं वा ते बहुनोक्तेन शृणु संक्षेपतो नृप ॥
अस्माकं भोजनं नित्यं यत्त्वं श्रुत्वा विगर्हसि
yadannaṃ keśasūtrāsthiśleṣmādibhirupaplutam ||
hīnajātyaiśca saṃspṛṣṭaṃ tadasmākaṃ prajāyate
||28||यदन्नं केशसूत्रास्थिश्लेष्मादिभिरुपप्लुतम् ॥
हीनजात्यैश्च संस्पृष्टं तदस्माकं प्रजायते
rājovāca
kena karmavipākena pretatvaṃ jāyate nṛṇām ||
etanme sarvamācakṣva māṃsāda mama pṛcchataḥ
||29||केन कर्मविपाकेन प्रेतत्वं जायते नृणाम् ॥
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व मांसाद मम पृच्छतः
māṃsāda uvāca
yo bhavenmānavaḥ kṣudrastathā paiśunyasūcakaḥ ||
mṛṣṭamāṃsāśane saktaḥ sa preto jāyate naraḥ
||3||यो भवेन्मानवः क्षुद्रस्तथा पैशुन्यसूचकः ॥
मृष्टमांसाशने सक्तः स प्रेतो जायते नरः
akṛtvā devakāryaṃ ca tathā ca pitṛtarpaṇam ||
yo'śnātyadattvā bhṛtyebhyaḥ sa preto jāyate naraḥ
||3||अकृत्वा देवकार्यं च तथा च पितृतर्पणम् ॥
योऽश्नात्यदत्त्वा भृत्येभ्यः स प्रेतो जायते नरः
paradārarataścaiva paravittāpahārakaḥ ||
parāpavādasaṃtuṣṭaḥ sa preto jāyate naraḥ
||32||परदाररतश्चैव परवित्तापहारकः ॥
परापवादसंतुष्टः स प्रेतो जायते नरः
kanyāṃ yacchati vṛddhāya nīcāya dhanalipsayā ||
kurūpāya kuśīlāya sa preto jāyate naraḥ
||33||कन्यां यच्छति वृद्धाय नीचाय धनलिप्सया ॥
कुरूपाय कुशीलाय स प्रेतो जायते नरः
kule jātāṃ vinītāṃ ca dharmapatnīṃ sukhocchritām ||
yastyajeddoṣanirmuktāṃ sa preto jāyate naraḥ
||34||कुले जातां विनीतां च धर्मपत्नीं सुखोच्छ्रिताम् ॥
यस्त्यजेद्दोषनिर्मुक्तां स प्रेतो जायते नरः
devastrīguruvittāni yo gṛhītvā na yacchati ||
viśeṣādbrāhmaṇasvaṃ ca sa preto jāyate naraḥ
||35||देवस्त्रीगुरुवित्तानि यो गृहीत्वा न यच्छति ॥
विशेषाद्ब्राह्मणस्वं च स प्रेतो जायते नरः
paravyasanasaṃtuṣṭaḥ kṛtaghno gurutalpagaḥ ||
dūṣako devaviprāṇāṃ sa preto jāyate naraḥ
||36||परव्यसनसंतुष्टः कृतघ्नो गुरुतल्पगः ॥
दूषको देवविप्राणां स प्रेतो जायते नरः
dīyamānasya vittasya brāhmaṇebhyaḥ supāpakṛt ||
vighnamārabhate yastu sa preto jāyate naraḥ
||37||दीयमानस्य वित्तस्य ब्राह्मणेभ्यः सुपापकृत् ॥
विघ्नमारभते यस्तु स प्रेतो जायते नरः
śūdrānnenodarasthena brāhmaṇo mriyate yadi ||
sa preto jāyate rājanyadyapi syātṣaḍaṃgavit
||38||शूद्रान्नेनोदरस्थेन ब्राह्मणो म्रियते यदि ॥
स प्रेतो जायते राजन्यद्यपि स्यात्षडंगवित्
kuladeśocitaṃ dharmaṃ yastyaktvā'nyatsamācaret ||
kāmādvā yadi vā lobhātsa preto jāyate naraḥ
||39||कुलदेशोचितं धर्मं यस्त्यक्त्वाऽन्यत्समाचरेत् ॥
कामाद्वा यदि वा लोभात्स प्रेतो जायते नरः
etatte sarvamākhyātaṃ mayā pārthivasattama ||
yena karmavipākena pretaḥ saṃjāyate naraḥ
||40||एतत्ते सर्वमाख्यातं मया पार्थिवसत्तम ॥
येन कर्मविपाकेन प्रेतः संजायते नरः
rājovāca
kṛtena karmaṇā yena na preto jāyate naraḥ ||
tanme kīrtaya māṃsāda vistareṇa viśeṣataḥ
||41||कृतेन कर्मणा येन न प्रेतो जायते नरः ॥
तन्मे कीर्तय मांसाद विस्तरेण विशेषतः
māṃsāda uvāca
mātṛvatparadārānyaḥ paradravyāṇi loṣṭavat ||
yaḥ paśyatyātmavajjaṃtūnna preto jāyate naraḥ
||42||मातृवत्परदारान्यः परद्रव्याणि लोष्टवत् ॥
यः पश्यत्यात्मवज्जंतून्न प्रेतो जायते नरः
annadānaparo nityaṃ viśeṣeṇātithipriyaḥ ||
svādhyāyavrataśīlo yo na preto jāyate naraḥ
||43||अन्नदानपरो नित्यं विशेषेणातिथिप्रियः ॥
स्वाध्यायव्रतशीलो यो न प्रेतो जायते नरः
samaḥ śatrau ca mitre ca samaloṣṭāśmakāṃcanaḥ ||
samo mānāpamāneṣu na preto jāyate naraḥ
||44||समः शत्रौ च मित्रे च समलोष्टाश्मकांचनः ॥
समो मानापमानेषु न प्रेतो जायते नरः
dānadharmapravṛttānāṃ dharmamārgā nuyāyinām ||
protsāhaṃ vardhayedyastu na preto jāyate naraḥ
||49||दानधर्मप्रवृत्तानां धर्ममार्गा नुयायिनाम् ॥
प्रोत्साहं वर्धयेद्यस्तु न प्रेतो जायते नरः
yūkāmatkuṇadaṃśādīnsarvasattvāni yo naraḥ ||
putravatpālayennityaṃ na preto jāyate naraḥ
||46||यूकामत्कुणदंशादीन्सर्वसत्त्वानि यो नरः ॥
पुत्रवत्पालयेन्नित्यं न प्रेतो जायते नरः
sadā yajñakriyopetaḥ sadā tīrthaparāyaṇaḥ ||
śāstraśravaṇasaṃyukto na preto jāyate naraḥ
||47||सदा यज्ञक्रियोपेतः सदा तीर्थपरायणः ॥
शास्त्रश्रवणसंयुक्तो न प्रेतो जायते नरः
vāpīkūpataḍāgānāmārāmāṇāṃ viśe ṣataḥ ||
āropakaḥ prapāṇāṃ ca na preto jāyate naraḥ
||48||वापीकूपतडागानामारामाणां विशे षतः ॥
आरोपकः प्रपाणां च न प्रेतो जायते नरः
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ svaguhyaṃ vasudhādhipa ||
nirviṇṇāḥ pretabhāvena tasmāttvaṃ no gatirbhava
||49||एतद्वः सर्वमाख्यातं स्वगुह्यं वसुधाधिप ॥
निर्विण्णाः प्रेतभावेन तस्मात्त्वं नो गतिर्भव
gatvā gayāśiraḥ puṇyamekaikasya pṛthakpṛthak ||
śrāddhaṃ dehi mahīpāla trayāṇāmapi sādaram
||50||गत्वा गयाशिरः पुण्यमेकैकस्य पृथक्पृथक् ॥
श्राद्धं देहि महीपाल त्रयाणामपि सादरम्
pretatvaṃ yāti yenedaṃ tvatpra sādātsudāruṇam ||
nā'nyathā muktirasmākaṃ bhaviṣyati kathaṃcana
||51||प्रेतत्वं याति येनेदं त्वत्प्र सादात्सुदारुणम् ॥
नाऽन्यथा मुक्तिरस्माकं भविष्यति कथंचन
rājovāca
īdṛgjātismṛtiryasyāṃ pretayonau ca khe gatiḥ ||
dharmādharmaparijñānaṃ tacca kasmātpraniṃdasi
||52||ईदृग्जातिस्मृतिर्यस्यां प्रेतयोनौ च खे गतिः ॥
धर्माधर्मपरिज्ञानं तच्च कस्मात्प्रनिंदसि
māṃsāda uvāca
pretayoniriyaṃ rājannavamī devasaṃjñitā ||
guṇatrayasamāyuktā śeṣairdoṣaiḥ samaṃtataḥ
||53||प्रेतयोनिरियं राजन्नवमी देवसंज्ञिता ॥
गुणत्रयसमायुक्ता शेषैर्दोषैः समंततः
ekā jātismṛtiḥ samyagasyāmevaprajāyate ||
khecaratvaṃ tathaivānyaddharmādharmaviniścayaḥ
||54||एका जातिस्मृतिः सम्यगस्यामेवप्रजायते ॥
खेचरत्वं तथैवान्यद्धर्माधर्मविनिश्चयः
etadguṇatrayaṃ proktaṃ pretayonau nṛpottama ||
doṣānapi ca te vacmi tāñcchṛṇuṣva samāhitaḥ
||55||एतद्गुणत्रयं प्रोक्तं प्रेतयोनौ नृपोत्तम ॥
दोषानपि च ते वच्मि ताञ्च्छृणुष्व समाहितः
yadi tāvadvanādasmādyāmonyatra vayaṃ nṛpa ||
adṛṣṭamudgarāghātairnūnaṃ hanyāmahe tataḥ
||56||यदि तावद्वनादस्माद्यामोन्यत्र वयं नृप ॥
अदृष्टमुद्गराघातैर्नूनं हन्यामहे ततः
tathā dharmakriyāḥ sarvā mānuṣāṇāmudāhṛtāḥ ||
na pretānāṃ na devānāṃ nānyeṣāṃ mānuṣaṃ vinā
||57||तथा धर्मक्रियाः सर्वा मानुषाणामुदाहृताः ॥
न प्रेतानां न देवानां नान्येषां मानुषं विना
paśyāmo dūrato rājañjalapūrṇāñjalā śayān ||
pipāsākulitāḥ śrāṃtā bhāskare vṛṣasaṃsthite
||58||पश्यामो दूरतो राजञ्जलपूर्णाञ्जला शयान् ॥
पिपासाकुलिताः श्रांता भास्करे वृषसंस्थिते
gacchāmaḥ saṃnidhau teṣāṃ yadi pārthivasatama ||
adṛṣṭamudgarāghātairvayaṃ hanyāmahe tataḥ
||59||गच्छामः संनिधौ तेषां यदि पार्थिवसतम ॥
अदृष्टमुद्गराघातैर्वयं हन्यामहे ततः
tathā rasavatī siddhāḥ paśyāmo dūrasaṃsthitāḥ ||
kṣudhāviṣṭā gṛhasthānāṃ gṛheṣu vividhā nṛpa
||60||तथा रसवती सिद्धाः पश्यामो दूरसंस्थिताः ॥
क्षुधाविष्टा गृहस्थानां गृहेषु विविधा नृप
tathā suphalino vṛkṣānkalapakṣibhirāvṛtān ||
snigdhānsacchāyayopetānsevituṃ na labhāmahe
||61||तथा सुफलिनो वृक्षान्कलपक्षिभिरावृतान् ॥
स्निग्धान्सच्छाययोपेतान्सेवितुं न लभामहे
kiṃvā te bahunoktena yadyatkarma vigarhitam ||
kleśadaṃ ca tadasmākaṃ svayamevopatiṣṭhate
||62||किंवा ते बहुनोक्तेन यद्यत्कर्म विगर्हितम् ॥
क्लेशदं च तदस्माकं स्वयमेवोपतिष्ठते
na cchidreṇa vinā'smākaṃ prāṇayātrā prajāyate ||
na jalāni na ca cchāyā na yānaṃ na ca vāhanam
||63||न च्छिद्रेण विनाऽस्माकं प्राणयात्रा प्रजायते ॥
न जलानि न च च्छाया न यानं न च वाहनम्
etasmātkāraṇānnityaṃ bhramāmaśchidrahetave ||
prāpte rātrimukhe rājanna prātarna ca vāsare
||64||एतस्मात्कारणान्नित्यं भ्रमामश्छिद्रहेतवे ॥
प्राप्ते रात्रिमुखे राजन्न प्रातर्न च वासरे
yattvaṃ śaṃsasi cā'smākaṃ khecaratvaṃ mahīpate ||
vyarthaṃ tadapi na śreyaḥ śṛṇu tatrāpi kāraṇam
||65||यत्त्वं शंससि चाऽस्माकं खेचरत्वं महीपते ॥
व्यर्थं तदपि न श्रेयः शृणु तत्रापि कारणम्
kriyate khecaratvena kiṃkiṃ dharmaṃ viniścayaiḥ ||
yato na sidhyate mokṣo jāti smṛtyādikaṃ tathā
||66||क्रियते खेचरत्वेन किंकिं धर्मं विनिश्चयैः ॥
यतो न सिध्यते मोक्षो जाति स्मृत्यादिकं तथा
tasmāddoṣādime rājanguṇā yadyapi kīrtitāḥ ||
pretānāṃ yānsamāśritya kācitsiddhirna jāyate
||67||तस्माद्दोषादिमे राजन्गुणा यद्यपि कीर्तिताः ॥
प्रेतानां यान्समाश्रित्य काचित्सिद्धिर्न जायते
viṣādo jāyate bhūyo guṇairetairnarādhipa ||
aśaktāḥ pretayogādvai sarvasya śubhakarmaṇaḥ
||68||विषादो जायते भूयो गुणैरेतैर्नराधिप ॥
अशक्ताः प्रेतयोगाद्वै सर्वस्य शुभकर्मणः
rājovāca
yadi yāsyāmi bhūyo'haṃ gṛhamasmānmahāvanāt ||
tatkariṣyāmi sarveṣāṃ gayāśrāddhamasaṃśayam
||69||यदि यास्यामि भूयोऽहं गृहमस्मान्महावनात् ॥
तत्करिष्यामि सर्वेषां गयाश्राद्धमसंशयम्
tārayiṣyāmi sarvāṃśca sarvapāpaiḥ prayatnataḥ ||
apyātmadehadānena satyenātmānamālabhe
||70||तारयिष्यामि सर्वांश्च सर्वपापैः प्रयत्नतः ॥
अप्यात्मदेहदानेन सत्येनात्मानमालभे
yasmāddhṛdgataśaṃkā me hṛtā yuṣmābhiradya vai ||
yena tatprāpya yuṣmākamupakāraṃ karomyaham
||71||यस्माद्धृद्गतशंका मे हृता युष्माभिरद्य वै ॥
येन तत्प्राप्य युष्माकमुपकारं करोम्यहम्
māṃsāda uvāca
itaḥ sthānānmahārāja nātidūre jalāśayaḥ |
asti nānādrumopetaścittāhlādakaraḥ paraḥ
||72||इतः स्थानान्महाराज नातिदूरे जलाशयः ।
अस्ति नानाद्रुमोपेतश्चित्ताह्लादकरः परः
tasmādudaṅmukho gaccha yatra te jalapakṣiṇaḥ ||
dṛśyaṃte vyomamārgeṇa pragacchataḥ samaṃtataḥ
||73||तस्मादुदङ्मुखो गच्छ यत्र ते जलपक्षिणः ॥
दृश्यंते व्योममार्गेण प्रगच्छतः समंततः
sūta uvāca
athāsau nṛpaśārdūlaḥ samutthāya śanaiḥśanaiḥ ||
saumyāṃ diśaṃ samuddiśya pratasthe sa tu duḥkhitaḥ
||74||अथासौ नृपशार्दूलः समुत्थाय शनैःशनैः ॥
सौम्यां दिशं समुद्दिश्य प्रतस्थे स तु दुःखितः
evaṃ pragacchatā tena kṣutpipāsākulena ca |
adūrādeva saṃdṛṣṭaṃ nīlaṃ drumakadaṃbakam ||
bhramamāṇairbakairhaṃsaiḥ sārasairmadgubhistathā
||76||एवं प्रगच्छता तेन क्षुत्पिपासाकुलेन च ।
अदूरादेव संदृष्टं नीलं द्रुमकदंबकम् ॥
भ्रममाणैर्बकैर्हंसैः सारसैर्मद्गुभिस्तथा
sa gatvā salilaṃ tatra tadvātena mahīpatiḥ ||
āhūta iva śītena prayayau tvarayānvitaḥ
||76||स गत्वा सलिलं तत्र तद्वातेन महीपतिः ॥
आहूत इव शीतेन प्रययौ त्वरयान्वितः
athā'paśyanmanohāri saumyasattvaniṣevitam ||
āśramaṃ hradatīrasthaṃ tāpasaiḥ sarvato vṛtam
||77||अथाऽपश्यन्मनोहारि सौम्यसत्त्वनिषेवितम् ॥
आश्रमं ह्रदतीरस्थं तापसैः सर्वतो वृतम्
puṣpitaiḥ phalitairvṛkṣaiḥ samaṃtātpariveṣṭitam ||
vicitrairmadhurārāvairnāditaṃ vihagottamaiḥ
||78||पुष्पितैः फलितैर्वृक्षैः समंतात्परिवेष्टितम् ॥
विचित्रैर्मधुरारावैर्नादितं विहगोत्तमैः
tatrāpaśyannagādhastāttapasvigaṇasevitam ||
śivadharmaparaṃ śāṃtaṃ jaiminiṃ munisattamam ||
atha gatvā sa rājeṃdraḥ praṇipatya munīśvaram ||
tathānyānapi tacchiṣyānnipapāta dharātale
||80||तत्रापश्यन्नगाधस्तात्तपस्विगणसेवितम् ॥
शिवधर्मपरं शांतं जैमिनिं मुनिसत्तमम् ॥
अथ गत्वा स राजेंद्रः प्रणिपत्य मुनीश्वरम् ॥
तथान्यानपि तच्छिष्यान्निपपात धरातले
te dṛṣṭvā'dṛṣṭapūrvaṃ taṃ rājalakṣaṇalakṣitam ||
dhūlidhūsaritāṃgaṃ ca bhasmāvṛtamivācalam
||81||ते दृष्ट्वाऽदृष्टपूर्वं तं राजलक्षणलक्षितम् ॥
धूलिधूसरितांगं च भस्मावृतमिवाचलम्
manyamānā mahīpālaṃ vismayotphullalocanāḥ ||
procuśca madhurairvākyairāśīrvādapuraḥsaraiḥ
||82||मन्यमाना महीपालं विस्मयोत्फुल्ललोचनाः ॥
प्रोचुश्च मधुरैर्वाक्यैराशीर्वादपुरःसरैः
kutastvamanusaṃprāpto vane'smiñjanavarjite ||
ekākī sukumārāṃgaḥ padātiḥ śramavihvalaḥ
||93||कुतस्त्वमनुसंप्राप्तो वनेऽस्मिञ्जनवर्जिते ॥
एकाकी सुकुमारांगः पदातिः श्रमविह्वलः
pārthivasyeva liṃgāni dṛśyaṃte tava bhūriśaḥ ||
na vidmo niścayaṃ tasmādvadāgamanakāraṇam
||84||पार्थिवस्येव लिंगानि दृश्यंते तव भूरिशः ॥
न विद्मो निश्चयं तस्माद्वदागमनकारणम्
athovāca nṛpaḥ kṛcchrātpipāsā māṃ prabādhate ||
tasmādvadata pānīyaṃ yatpītvā kīrtayāmyaham
||85||अथोवाच नृपः कृच्छ्रात्पिपासा मां प्रबाधते ॥
तस्माद्वदत पानीयं यत्पीत्वा कीर्तयाम्यहम्
tatastairdarśitaṃ toyaṃ samīpe yanmahīpateḥ ||
so'pi pītvā'vagāhyātha vitṛṣṇaḥ samapadyata
||86||ततस्तैर्दर्शितं तोयं समीपे यन्महीपतेः ॥
सोऽपि पीत्वाऽवगाह्याथ वितृष्णः समपद्यत
tataḥ phalāni pakvāni tarūṇāṃ patitānyadhaḥ ||
sumṛṣṭāni samādāya bhakṣayāmāsa vāṃchayā
||87||ततः फलानि पक्वानि तरूणां पतितान्यधः ॥
सुमृष्टानि समादाय भक्षयामास वांछया
tatastṛptiṃ parāṃ prāpya gatvā jaiminisaṃnidhau ||
upaviṣṭaḥ praṇamyoccaistathānyāṃśca munīnkramāt
||88||ततस्तृप्तिं परां प्राप्य गत्वा जैमिनिसंनिधौ ॥
उपविष्टः प्रणम्योच्चैस्तथान्यांश्च मुनीन्क्रमात्
uvāca ca nijāṃ vārtāṃ kṛtāṃjalipuṭaḥ sthitaḥ ||
sa pṛṣṭastāpasaiḥ sarvaiḥ suvismayasamanvitaiḥ
||89||उवाच च निजां वार्तां कृतांजलिपुटः स्थितः ॥
स पृष्टस्तापसैः सर्वैः सुविस्मयसमन्वितैः
vidūratho mahīpo'haṃ māhiṣmatyāṃ kṛtāspadaḥ ||
mṛgalipsurvane ghore praviṣṭaḥ sainikaiḥ saha
||90||विदूरथो महीपोऽहं माहिष्मत्यां कृतास्पदः ॥
मृगलिप्सुर्वने घोरे प्रविष्टः सैनिकैः सह
tato me bhramamāṇasya praṇaṣṭāḥ sarvasainikāḥ ||
gulmairaṃtaritāścā'nye na jāne'haṃ kathaṃ sthitāḥ
||91||ततो मे भ्रममाणस्य प्रणष्टाः सर्वसैनिकाः ॥
गुल्मैरंतरिताश्चाऽन्ये न जानेऽहं कथं स्थिताः
āsīddhayo mamā'dhastājjātyaḥ sarvaguṇānvitaḥ ||
so'pi karmavipākena pañcatvaṃ samupasthitaḥ |
ā 92 ||
bhramamāṇastvahaṃ prāpta āyuḥśeṣatayātra ca ||
tadbrūta kaḥ pradeśo'yaṃ kiyaddūre ca me purī
||93||आसीद्धयो ममाऽधस्ताज्जात्यः सर्वगुणान्वितः ॥
सोऽपि कर्मविपाकेन पञ्चत्वं समुपस्थितः ।
ा ९२ ॥
भ्रममाणस्त्वहं प्राप्त आयुःशेषतयात्र च ॥
तद्ब्रूत कः प्रदेशोऽयं कियद्दूरे च मे पुरी
tataste tāpasāḥ procurvidmahe na vayaṃ purīm ||
tvāṃ ca deśaṃ ca te rājanko'yaṃ deśaśca kīrtyate
||94||ततस्ते तापसाः प्रोचुर्विद्महे न वयं पुरीम् ॥
त्वां च देशं च ते राजन्कोऽयं देशश्च कीर्त्यते
narendrairnaiva naḥ kāryaṃ na diśairna purairnṛpa ||
vanecarā vayaṃ nityaṃ śivārādhanatatparāḥ
||95||नरेन्द्रैर्नैव नः कार्यं न दिशैर्न पुरैर्नृप ॥
वनेचरा वयं नित्यं शिवाराधनतत्पराः
sarve śīrṇāni vṛkṣāṇāṃ puṣpāṇi ca phalāni ca ||
bhakṣayāmo'tha patrāṇi śarī rasthitihetunā
||96||सर्वे शीर्णानि वृक्षाणां पुष्पाणि च फलानि च ॥
भक्षयामोऽथ पत्राणि शरी रस्थितिहेतुना
mānuṣaiḥ saha saṃsargaṃ saṃbhāṣaṃ ca narādhipa ||
na kurmo na ca paśyāmo gacchāmo'nyatra dūrataḥ
||97||मानुषैः सह संसर्गं संभाषं च नराधिप ॥
न कुर्मो न च पश्यामो गच्छामोऽन्यत्र दूरतः
ekaikasya tarormūle divasaṃ vā dinadvayam ||
tiṣṭhāmo na bhavedyena mamatvaṃ tatsamudbhavam
||98||एकैकस्य तरोर्मूले दिवसं वा दिनद्वयम् ॥
तिष्ठामो न भवेद्येन ममत्वं तत्समुद्भवम्
kāraṇāttava rājeṃdra niśāmetāṃ vanaspatau ||
neṣyāmo'nyatra yāsyāmaḥ prabhā te'nyatra kānane
||99||कारणात्तव राजेंद्र निशामेतां वनस्पतौ ॥
नेष्यामोऽन्यत्र यास्यामः प्रभा तेऽन्यत्र कानने
ekākinaṃ padātiṃ ca viśastraṃ śramavihvalam ||
tvāṃ dṛṣṭvā bhūpate'smākaṃ dayā jātā tato'dhikā ||
ekākī pārthivendro'yaṃ neṣyati ca kathaṃ niśām ||
vane'sminmaṃtrayitvaivaṃ tato'traiva vyavasthitāḥ
||101||एकाकिनं पदातिं च विशस्त्रं श्रमविह्वलम् ॥
त्वां दृष्ट्वा भूपतेऽस्माकं दया जाता ततोऽधिका ॥
एकाकी पार्थिवेन्द्रोऽयं नेष्यति च कथं निशाम् ॥
वनेऽस्मिन्मंत्रयित्वैवं ततोऽत्रैव व्यवस्थिताः
tasmādatraiva neṣyāmaḥ sametāḥ śarvarīmimām ||
gaṃtavyaṃ prātarutthāya tataḥ sarvairyadṛcchayā 102 ||
evaṃ saṃvadatāṃ teṣāṃ bhagavāṃstīkṣṇadīdhitiḥ ||
astācalamanuprāptaḥ kuṃkumakṣodasaṃnibhaḥ
||103||तस्मादत्रैव नेष्यामः समेताः शर्वरीमिमाम् ॥
गंतव्यं प्रातरुत्थाय ततः सर्वैर्यदृच्छया १०२ ॥
एवं संवदतां तेषां भगवांस्तीक्ष्णदीधितिः ॥
अस्ताचलमनुप्राप्तः कुंकुमक्षोदसंनिभः
atha tāstāpasānrājā provāca praṇataḥ sthitaḥ ||
saṃdhyākālaḥ samāyātaḥ sāṃprataṃ munisattamāḥ ||
tasmātsaṃdhyāvidhiḥ kāryaḥ sarvaireva yathocitaḥ
||104||अथ तास्तापसान्राजा प्रोवाच प्रणतः स्थितः ॥
संध्याकालः समायातः सांप्रतं मुनिसत्तमाः ॥
तस्मात्संध्याविधिः कार्यः सर्वैरेव यथोचितः
atha te munayaḥ sarve sa ca rājā tathā dvijāḥ ||
cakruḥ sāyaṃtanaṃ karma yathoddiṣṭaṃ purātanaiḥ
||105||अथ ते मुनयः सर्वे स च राजा तथा द्विजाः ॥
चक्रुः सायंतनं कर्म यथोद्दिष्टं पुरातनैः
kāmibhiḥ kāminīlokaiḥ priyoktairabhivāṃ chitā ||
asatstrībhirviśeṣeṇa saṃprāptā rajanī tataḥ
||106||कामिभिः कामिनीलोकैः प्रियोक्तैरभिवां छिता ॥
असत्स्त्रीभिर्विशेषेण संप्राप्ता रजनी ततः
pīyūṣārṇavaveleva viṣavṛkṣalateva ca ||
ulūkaiścakravākaiśca yugapadyā vilokyate
||107||पीयूषार्णववेलेव विषवृक्षलतेव च ॥
उलूकैश्चक्रवाकैश्च युगपद्या विलोक्यते
ulūkā rākṣasāścaurāḥ kāminaḥ kulaṭāṃ'ganāḥ ||
yāṃ vāṃchaṃti sadā sotkāḥ suvṛṣṭimiva karṣukāḥ
||108||उलूका राक्षसाश्चौराः कामिनः कुलटांऽगनाः ॥
यां वांछंति सदा सोत्काः सुवृष्टिमिव कर्षुकाः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye māṃsādavacanādṛṣyāśramapadaṃ prāptasya vidūrathasya munibhiḥ saha saṃvādapūrvakasāṃyatanakarmādividhānavarṇanaṃnāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ || 18 ||