puṣpo'pi guṭike labdhvā bhāskarādvāritaskarāt
sūta uvāca
puṣpo'pi guṭike labdhvā bhāskarādvāritaskarāt ||
cirādbhojanamāsādya prasthito vaidiśaṃ prati
||1||पुष्पोऽपि गुटिके लब्ध्वा भास्कराद्वारितस्करात् ॥
चिराद्भोजनमासाद्य प्रस्थितो वैदिशं प्रति
tato vaidiśamāsādya sa puṣpo hṛṣṭamānasaḥ ||
śuklā tāṃ guṭikāṃ vaktre cakāradvijasattamāḥ
||2||ततो वैदिशमासाद्य स पुष्पो हृष्टमानसः ॥
शुक्ला तां गुटिकां वक्त्रे चकारद्विजसत्तमाः
maṇibhadrasamo jātastatkṣaṇādeva sa dvijaḥ ||
haṭṭamārgaṃ gate so'tha tasmingatvā'tha maṃdire ||
praviṣṭaḥ sahasā madhye prahṛṣṭenāṃtarātmanā
||3||मणिभद्रसमो जातस्तत्क्षणादेव स द्विजः ॥
हट्टमार्गं गते सोऽथ तस्मिन्गत्वाऽथ मंदिरे ॥
प्रविष्टः सहसा मध्ये प्रहृष्टेनांतरात्मना
tataścākārayāmāsa taṃ ṣaṃḍhaṃ dvāramāśritam ||
tasya dattvātha vastrāṇi paścātṣaṃḍhamuvāca saḥ
||4||ततश्चाकारयामास तं षंढं द्वारमाश्रितम् ॥
तस्य दत्त्वाथ वस्त्राणि पश्चात्षंढमुवाच सः
ṣaṃḍhakaścitpumānatra samyagveṣakaro hi saḥ ||
mama veṣaṃ samādhāya bhramate sakale pure
||5||षंढकश्चित्पुमानत्र सम्यग्वेषकरो हि सः ॥
मम वेषं समाधाय भ्रमते सकले पुरे
sāṃprataṃ madgṛhe so'tha lobhanāyāgamiṣyati ||
sa ca kṛtrima veṣeṇa niṣeddhavyastvayā hi saḥ ||
sa tatheti pratijñāya dvāradeśaṃ samāśritaḥ
||6||सांप्रतं मद्गृहे सोऽथ लोभनायागमिष्यति ॥
स च कृत्रिम वेषेण निषेद्धव्यस्त्वया हि सः ॥
स तथेति प्रतिज्ञाय द्वारदेशं समाश्रितः
puṣpo'pi cābravīdbhāryāṃ māhikākhyāṃ tataḥ param ||
māhikedya mayā dṛṣṭaḥ svatātaḥ svapuraḥ sthitaḥ
||7||पुष्पोऽपि चाब्रवीद्भार्यां माहिकाख्यां ततः परम् ॥
माहिकेद्य मया दृष्टः स्वतातः स्वपुरः स्थितः
vīrabhadraḥ suduḥkhārto malināṃbarasaṃvṛtaḥ ||
abravīcca tataḥ kopānmāmevaṃ paruṣākṣaram
||8||वीरभद्रः सुदुःखार्तो मलिनांबरसंवृतः ॥
अब्रवीच्च ततः कोपान्मामेवं परुषाक्षरम्
dhigdhikpāpa tvayā kanyātīva rūpavatī sadā ||
vaṃcayitvā janetāramudūḍhā sā sumadhyamā
||9||धिग्धिक्पाप त्वया कन्यातीव रूपवती सदा ॥
वंचयित्वा जनेतारमुदूढा सा सुमध्यमा
na dattaṃ tatpituḥ kiṃcinna tasyā atha putraka ||
vidhavāṃ yādṛśīṃ tāṃ ca śvetāṃbaradharāṃ sadā
||10||न दत्तं तत्पितुः किंचिन्न तस्या अथ पुत्रक ॥
विधवां यादृशीं तां च श्वेतांबरधरां सदा
saṃdhārayasi pāpātmanneṣṭaṃ bhojyaṃ prayacchasi ||
tasmāttasyāḥ piturdehi tvaṃ suvarṇāyutaṃ dhruvam
||11||संधारयसि पापात्मन्नेष्टं भोज्यं प्रयच्छसि ॥
तस्मात्तस्याः पितुर्देहि त्वं सुवर्णायुतं ध्रुवम्
bhūṣaṇaṃ vāṃchitaṃ tasyā yattadvai rucipūrvakam ||
yena saṃdhārayedbhāryā sā''naṃdaṃ paramaṃ gatā
||12||भूषणं वांछितं तस्या यत्तद्वै रुचिपूर्वकम् ॥
येन संधारयेद्भार्या साऽऽनंदं परमं गता
nirānaṃdā yato nārī na garbhaṃ dhārayetsphuṭam ||
niḥsaṃtāno yato vaṃśaḥ svargādapi kṣitiṃ vrajet
||13||निरानंदा यतो नारी न गर्भं धारयेत्स्फुटम् ॥
निःसंतानो यतो वंशः स्वर्गादपि क्षितिं व्रजेत्
sa patiṣyatyasaṃdigdhaṃ kulāṃgāreṇa ca tvayā ||
sā tvamānaya vastrāṇi gṛhamadhyācchubhāni ca
||14||स पतिष्यत्यसंदिग्धं कुलांगारेण च त्वया ॥
सा त्वमानय वस्त्राणि गृहमध्याच्छुभानि च
yāni dattāni bhūpena vyavahāraistadā mama ||
pañcāṃgaśca prasādo yo mayā prāptaśca taiḥ saha
||15||यानि दत्तानि भूपेन व्यवहारैस्तदा मम ॥
पञ्चांगश्च प्रसादो यो मया प्राप्तश्च तैः सह
tvaṃ saṃdhāraya gātraiḥ svaiḥ śīghraṃ rasavatīṃ kuru ||
bhojanāyaiva śīghraṃ tu tvayā sārdhaṃ karomyaham
||16||त्वं संधारय गात्रैः स्वैः शीघ्रं रसवतीं कुरु ॥
भोजनायैव शीघ्रं तु त्वया सार्धं करोम्यहम्
ekasminnapi pātre ca tadādeśādasaṃśayam ||
sāpi sarvaṃ tathā cakre yaduktaṃ tena harṣitā
||17||एकस्मिन्नपि पात्रे च तदादेशादसंशयम् ॥
सापि सर्वं तथा चक्रे यदुक्तं तेन हर्षिता
bhojanācchādanaṃ caiva nirvikalpena cetasā ||
tataḥ kāmāturaḥ puṣpo maithunāyopacakrame
||18||भोजनाच्छादनं चैव निर्विकल्पेन चेतसा ॥
ततः कामातुरः पुष्पो मैथुनायोपचक्रमे
etasminnaṃtare prāpto maṇibhadraḥ samutsukaḥ ||
kṣutkṣāmaḥ sa pipāsārto vyavahārotthalipsayā
||19||एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो मणिभद्रः समुत्सुकः ॥
क्षुत्क्षामः स पिपासार्तो व्यवहारोत्थलिप्सया
praveśaṃ kurute yāvadgṛhamadhye samutsukaḥ ||
niṣiddhastena ṣaṇḍhena bhartsayitvā muhurmuhuḥ
||20||प्रवेशं कुरुते यावद्गृहमध्ये समुत्सुकः ॥
निषिद्धस्तेन षण्ढेन भर्त्सयित्वा मुहुर्मुहुः
haṭhādyāvatpraveśaṃ sa cakāra nijamaṃdire ||
tāvacca daṇḍakāṣṭhena mastake tena tāḍitaḥ
||21||हठाद्यावत्प्रवेशं स चकार निजमंदिरे ॥
तावच्च दण्डकाष्ठेन मस्तके तेन ताडितः
atha saṃpatito bhūmau mūrchayā saṃpariplutaḥ ||
kartavyaṃ naiva jānāti tatprahāraprapīḍitaḥ
||22||अथ संपतितो भूमौ मूर्छया संपरिप्लुतः ॥
कर्तव्यं नैव जानाति तत्प्रहारप्रपीडितः
tataḥ kolāhalo jātastasya dvāre gṛhasya ca ||
janasya saṃprayātasya hāhākāraparasya ca
||23||ततः कोलाहलो जातस्तस्य द्वारे गृहस्य च ॥
जनस्य संप्रयातस्य हाहाकारपरस्य च
papracchustaṃ janāḥ keci ddhikpāpa kimidaṃ kṛtam ||
vṛttibhaṃgaḥ kṛto'nena atha tvaṃ vyaṃtarārditaḥ
||24||पप्रच्छुस्तं जनाः केचि द्धिक्पाप किमिदं कृतम् ॥
वृत्तिभंगः कृतोऽनेन अथ त्वं व्यंतरार्दितः
imāmavasthāṃ yannītaḥ saṃprāpto'si nṛpādvadham
||25||इमामवस्थां यन्नीतः संप्राप्तोऽसि नृपाद्वधम्
ṣaṃḍha uvāca
na vṛttirgarhitā tena nāhaṃ vyaṃtarapīḍitaḥ ||
maṇibhadro na caiṣa syādeṣa veṣakaraḥ pumān
||26||न वृत्तिर्गर्हिता तेन नाहं व्यंतरपीडितः ॥
मणिभद्रो न चैष स्यादेष वेषकरः पुमान्
māṇibhadraṃ vapuḥ kṛtvā saṃprāpto yācituṃ dhanam ||
haṭhātpraviśyamānastu sa mayā mūrdhni tāḍitaḥ
||27||माणिभद्रं वपुः कृत्वा संप्राप्तो याचितुं धनम् ॥
हठात्प्रविश्यमानस्तु स मया मूर्ध्नि ताडितः
maṇibhadro gṛhasyāṃtarbhuktvā śayanamāśritaḥ ||
saṃtiṣṭhate na jānāti vṛttāṃtamidamā sthitam
||28||मणिभद्रो गृहस्यांतर्भुक्त्वा शयनमाश्रितः ॥
संतिष्ठते न जानाति वृत्तांतमिदमा स्थितम्
tataḥ puṣpo'pi tacchrutvā taṃ ca kolāhalaṃ bahiḥ ||
maṇibhadrasya rūpeṇa dvāradeśaṃ samāgataḥ
||29||ततः पुष्पोऽपि तच्छ्रुत्वा तं च कोलाहलं बहिः ॥
मणिभद्रस्य रूपेण द्वारदेशं समागतः
abravīnnityamabhyeti mama rūpeṇa cādhamaḥ ||
eṣa veṣadharaḥ kaścidyācituṃ dhanameva hi
||30||अब्रवीन्नित्यमभ्येति मम रूपेण चाधमः ॥
एष वेषधरः कश्चिद्याचितुं धनमेव हि
etenāpi ca ṣaṃḍhena na ca bhadramanuṣṭhitam ||
yatkubjo'yaṃ hato mūrdhni yācituṃ samu pasthitaḥ
||31||एतेनापि च षंढेन न च भद्रमनुष्ठितम् ॥
यत्कुब्जोऽयं हतो मूर्ध्नि याचितुं समु पस्थितः
etasminnantare so'pi cetanāṃ prāpya kṛtsnaśaḥ ||
vīkṣate purato yāvattāvadātmasamaḥ pumān
||32||एतस्मिन्नन्तरे सोऽपि चेतनां प्राप्य कृत्स्नशः ॥
वीक्षते पुरतो यावत्तावदात्मसमः पुमान्
sarvataḥ sa tamālokya tato vacanamabravīt
||33||सर्वतः स तमालोक्य ततो वचनमब्रवीत्
kva coraḥ saṃpraviṣṭo me mama rūpeṇa maṃdire ||
bhedayitvā tu ṣaṇḍākhyamevaṃ dattvā ca vāsasī
||34||क्व चोरः संप्रविष्टो मे मम रूपेण मंदिरे ॥
भेदयित्वा तु षण्डाख्यमेवं दत्त्वा च वाससी
yāvadbhūpagṛhaṃ gatvā tvāṃ ṣaṃḍhena samanvitam ||
vadhāya yojayāmyeva tāvaddrutataraṃ vraja
||35||यावद्भूपगृहं गत्वा त्वां षंढेन समन्वितम् ॥
वधाय योजयाम्येव तावद्द्रुततरं व्रज
puṣpa uvāca
mama rūpaṃ samādhāya tvamāyāto gṛhe mama ||
śūnyaṃ matvā tato jñātastvayā'haṃ gṛhasaṃsthitaḥ
||36||मम रूपं समाधाय त्वमायातो गृहे मम ॥
शून्यं मत्वा ततो ज्ञातस्त्वयाऽहं गृहसंस्थितः
tato nṛpāya dāsyāmi vadhārthaṃ ca na saṃśayaḥ ||
no cedgaccha drutaṃ pāpa yadi jīvitumicchasi
||37||ततो नृपाय दास्यामि वधार्थं च न संशयः ॥
नो चेद्गच्छ द्रुतं पाप यदि जीवितुमिच्छसि
sūta uvāca
evamukttvā tatastau ca bāhuyuddhena vai mithaḥ ||
yudhyamānau narairanyaiḥ kṛcchreṇa tu nivāritau
||38||एवमुक्त्त्वा ततस्तौ च बाहुयुद्धेन वै मिथः ॥
युध्यमानौ नरैरन्यैः कृच्छ्रेण तु निवारितौ
tataste svajanā ye tu maṇibha drasya cāgatāḥ ||
parijānaṃti no dvābhyāṃ viśeṣaṃ māṇibhadrakam
||39||ततस्ते स्वजना ये तु मणिभ द्रस्य चागताः ॥
परिजानंति नो द्वाभ्यां विशेषं माणिभद्रकम्
vālisugrīvayoryuddhaṃ tārārthe yudhyamānayoḥ ||
evaṃ vivadamānau tu krodhatāmrā yatekṣaṇau
||40||वालिसुग्रीवयोर्युद्धं तारार्थे युध्यमानयोः ॥
एवं विवदमानौ तु क्रोधताम्रा यतेक्षणौ
rājadvāraṃ samāsādya sthitau svajanasaṃvṛtau ||
dvāḥsthena sūcitau rājñe sabhātalamupasthitau
||41||राजद्वारं समासाद्य स्थितौ स्वजनसंवृतौ ॥
द्वाःस्थेन सूचितौ राज्ञे सभातलमुपस्थितौ
cauracaureti jalpantau para sparavadhaiṣiṇau ||
bhūbhujā vīkṣitau tau ca dvijau tu dvijasattamāḥ
||42||चौरचौरेति जल्पन्तौ पर स्परवधैषिणौ ॥
भूभुजा वीक्षितौ तौ च द्विजौ तु द्विजसत्तमाः
na viśeṣo'sti viśleṣastayorekopikāyataḥ ||
tataśca vyavahāreṣu samatī teṣu vai tadā
||43||न विशेषोऽस्ति विश्लेषस्तयोरेकोपिकायतः ॥
ततश्च व्यवहारेषु समती तेषु वै तदा
pṛṣṭau guhyeṣu sarveṣu pratyakṣeṣu viśeṣataḥ ||
vadatastau yathāvṛttaṃ pṛthakpṛthagvyavasthitam
||44||पृष्टौ गुह्येषु सर्वेषु प्रत्यक्षेषु विशेषतः ॥
वदतस्तौ यथावृत्तं पृथक्पृथग्व्यवस्थितम्
tatastu svajanaiḥ sarvaireko nītva tha cānyataḥ ||
pṛṣṭo gotrānvayaṃ sarvaṃ dvitīyastu tataḥ param
||45||ततस्तु स्वजनैः सर्वैरेको नीत्व थ चान्यतः ॥
पृष्टो गोत्रान्वयं सर्वं द्वितीयस्तु ततः परम्
teṣāmapi tathā sarvaṃ yathāsamyaṅniveditam ||
atha rājā bṛhatsenaḥ sarvāṃstāni damabravīt
||46||तेषामपि तथा सर्वं यथासम्यङ्निवेदितम् ॥
अथ राजा बृहत्सेनः सर्वांस्तानि दमब्रवीत्
patnī cānīyatāṃ tasya maṇibhadrasya vai gṛhāt ||
nijakāntasya vijñāne sā pramāṇaṃ bhaviṣyati
||47||पत्नी चानीयतां तस्य मणिभद्रस्य वै गृहात् ॥
निजकान्तस्य विज्ञाने सा प्रमाणं भविष्यति
tato gatvā ca sā proktā puruṣairnṛpasaṃbhavaiḥ ||
āgaccha kāṃtaṃ jānīhi tvaṃ pramāṇaṃ bhaviṣyasi
||48||ततो गत्वा च सा प्रोक्ता पुरुषैर्नृपसंभवैः ॥
आगच्छ कांतं जानीहि त्वं प्रमाणं भविष्यसि
tataḥ sā vrīḍayā yuktā pracchāditaśirāstataḥ ||
nṛpāgre saṃsthitā proce viddhisamyaṅnijaṃ priyam
||49||ततः सा व्रीडया युक्ता प्रच्छादितशिरास्ततः ॥
नृपाग्रे संस्थिता प्रोचे विद्धिसम्यङ्निजं प्रियम्
na vayaṃ niścayaṃ vidmo na caite svajanāstava
||50||न वयं निश्चयं विद्मो न चैते स्वजनास्तव
tataḥ sā cintayāmāsa nijacitte varāṃganā ||
maṇibhadreṇa dagdhāhamīrṣyāvahnigatā'niśam
||51||ततः सा चिन्तयामास निजचित्ते वरांगना ॥
मणिभद्रेण दग्धाहमीर्ष्यावह्निगताऽनिशम्
vaṃcayitvā tu pitaraṃ gṛhītāsmi tataḥ param ||
na kiṃcitpāpmanā dattaṃ jalpayitvā dhanaṃ bahu
||52||वंचयित्वा तु पितरं गृहीतास्मि ततः परम् ॥
न किंचित्पाप्मना दत्तं जल्पयित्वा धनं बहु
dvitīyena tu me puṃsā martyaloke sukhaṃ kṛtam ||
dattvā vastrāṇi citrāṇi tathaivābharaṇāni ca
||53||द्वितीयेन तु मे पुंसा मर्त्यलोके सुखं कृतम् ॥
दत्त्वा वस्त्राणि चित्राणि तथैवाभरणानि च
pradāsyati ca tātasya suvarṇaṃ kathitaṃ ca yat ||
yadgṛhṇāmi svahastena maṇibhadraṃ dvitīyakam
||54||प्रदास्यति च तातस्य सुवर्णं कथितं च यत् ॥
यद्गृह्णामि स्वहस्तेन मणिभद्रं द्वितीयकम्
evaṃ niścitya manasā dṛṣṭvā raktapariplutam ||
prathamaṃ maṇibhadraṃ sā jagṛhe'tha dvitīyakam
||55||एवं निश्चित्य मनसा दृष्ट्वा रक्तपरिप्लुतम् ॥
प्रथमं मणिभद्रं सा जगृहेऽथ द्वितीयकम्
abravīcca tato vākyaṃ sarvalokasya śṛṇvataḥ ||
ahaṃ tātena dattāsya vivāhe agnisaṃnidhau
||56||अब्रवीच्च ततो वाक्यं सर्वलोकस्य शृण्वतः ॥
अहं तातेन दत्तास्य विवाहे अग्निसंनिधौ
dvitīyo'yaṃ durācāro veṣakartā samā gataḥ ||
māṃ ca prārthayate guptāṃ nānācāraiḥ pṛthagvidhaiḥ
||57||द्वितीयोऽयं दुराचारो वेषकर्ता समा गतः ॥
मां च प्रार्थयते गुप्तां नानाचारैः पृथग्विधैः
tatastu pārthivaḥ kruddhastasya śākhāvalaṃbanam ||
ādideśa dvijaśreṣṭhā maṇibhadrasya durmateḥ
||58||ततस्तु पार्थिवः क्रुद्धस्तस्य शाखावलंबनम् ॥
आदिदेश द्विजश्रेष्ठा मणिभद्रस्य दुर्मतेः
etasminnaṃtare so'tha vadhakānāṃ samarpitaḥ ||
taṃ vṛkṣaṃ nīyamānastu ślokānetāṃstadāpaṭhat
||59||एतस्मिन्नंतरे सोऽथ वधकानां समर्पितः ॥
तं वृक्षं नीयमानस्तु श्लोकानेतांस्तदापठत्
nirdayatvaṃ tathā drohaṃ kuṭilatvaṃ viśeṣataḥ ||
aśaucaṃ nirghṛṇatvaṃ ca strīṇāṃ doṣāḥ svabhāvajāḥ
||60||निर्दयत्वं तथा द्रोहं कुटिलत्वं विशेषतः ॥
अशौचं निर्घृणत्वं च स्त्रीणां दोषाः स्वभावजाः
antarviṣamayā hyetā bahirbhāge manoramāḥ ||
guñjāphalasamākārā yoṣitaḥ sarva daivahi
||61||अन्तर्विषमया ह्येता बहिर्भागे मनोरमाः ॥
गुञ्जाफलसमाकारा योषितः सर्व दैवहि
uśanā veda yacchāstraṃ yacca veda bṛhaspatiḥ ||
manvādayastathānye'pi strībuddhestatra kiṃca na
||62||उशना वेद यच्छास्त्रं यच्च वेद बृहस्पतिः ॥
मन्वादयस्तथान्येऽपि स्त्रीबुद्धेस्तत्र किंच न
pīyūṣamadhare vāsaṃ hṛdi hālāhalaṃ viṣam ||
āsvādyate'dharastena hṛdayaṃ ca prapīḍyate
||63||पीयूषमधरे वासं हृदि हालाहलं विषम् ॥
आस्वाद्यतेऽधरस्तेन हृदयं च प्रपीड्यते
alaktako yathā rakto naraḥ kāmī tathaiva ca ||
hṛtasārastathā so'pi pādamūle nipā tyate
||64||अलक्तको यथा रक्तो नरः कामी तथैव च ॥
हृतसारस्तथा सोऽपि पादमूले निपा त्यते
saṃsāraviṣavṛkṣasya kukarmakusumasya ca ||
narakārtiphalasyoktā mūlameṣā nitaṃbinī
||65||संसारविषवृक्षस्य कुकर्मकुसुमस्य च ॥
नरकार्तिफलस्योक्ता मूलमेषा नितंबिनी
kasya no jāyate trāso dṛṣṭvā dūrā dapi striyam
||66||कस्य नो जायते त्रासो दृष्ट्वा दूरा दपि स्त्रियम्
saṃsārabhramaṇaṃ nārī prathame'pi samāgame ||
vahnipradakṣiṇanyāyavyājenaiva pradarśayet
||67||संसारभ्रमणं नारी प्रथमेऽपि समागमे ॥
वह्निप्रदक्षिणन्यायव्याजेनैव प्रदर्शयेत्
etāstu nirghṛṇatvena nirdaya tvena nityaśaḥ ||
viśeṣājjāḍyakṛtyena dūṣayaṃti kulatrayam
||68||एतास्तु निर्घृणत्वेन निर्दय त्वेन नित्यशः ॥
विशेषाज्जाड्यकृत्येन दूषयंति कुलत्रयम्
kulatrayagṛhaṃ kīrtyā nijayā dhavalīkṛtam ||
kṛṣṇaṃ karotyakṛ tyena nārī dīpaśikheva tu
||69||कुलत्रयगृहं कीर्त्या निजया धवलीकृतम् ॥
कृष्णं करोत्यकृ त्येन नारी दीपशिखेव तु
dharmavṛkṣasya vātālī cittapadmaśaśiprabhā ||
sṛṣṭā kāmārṇavagrāhī kena mokṣadṛḍhārgalā
||70||धर्मवृक्षस्य वाताली चित्तपद्मशशिप्रभा ॥
सृष्टा कामार्णवग्राही केन मोक्षदृढार्गला
kārā saṃtānakūṭasya saṃsāravanavāgurā ||
svargamārgamahāgartā puṃsāṃ strī vedhasā kṛtā
||71||कारा संतानकूटस्य संसारवनवागुरा ॥
स्वर्गमार्गमहागर्ता पुंसां स्त्री वेधसा कृता
vedhasā baṃdhanaṃ kiṃcinnṛṇāmanyadapaśyatā ||
strīrūpeṇa tataḥ ko'pi pāśo'yaṃ sudṛḍhaḥ kṛtaḥ
||72||वेधसा बंधनं किंचिन्नृणामन्यदपश्यता ॥
स्त्रीरूपेण ततः कोऽपि पाशोऽयं सुदृढः कृतः
ityevaṃ bahudhā so'pi vilalāpa suduḥkhitaḥ ||
strīcintāṃ bahudhā kṛtvā ātmānaṃ cāpyagarhayat
||73||इत्येवं बहुधा सोऽपि विललाप सुदुःखितः ॥
स्त्रीचिन्तां बहुधा कृत्वा आत्मानं चाप्यगर्हयत्
aho kubuddhinā naiva labdhaṃ saṃsārajaṃ phalam ||
na kadācinmayā dattaṃ tṛṣṇāvyākulacetasā
||74||अहो कुबुद्धिना नैव लब्धं संसारजं फलम् ॥
न कदाचिन्मया दत्तं तृष्णाव्याकुलचेतसा
aiśvarye'pi sthite bhūri na mayā sukṛtaṃ kṛtam ||
kadācinnaiva japtaṃ ca na hutaṃ ca hutāśane
||75||ऐश्वर्येऽपि स्थिते भूरि न मया सुकृतं कृतम् ॥
कदाचिन्नैव जप्तं च न हुतं च हुताशने
athavā satyamevoktaṃ kenāpi ca mahātmanā ||
kṛpaṇena samo dātā na bhūto na bhaviṣyati ||
aspṛṣṭvāpi ca vittaṃ svaṃ yaḥ parebhyaḥ prayacchati
||76||अथवा सत्यमेवोक्तं केनापि च महात्मना ॥
कृपणेन समो दाता न भूतो न भविष्यति ॥
अस्पृष्ट्वापि च वित्तं स्वं यः परेभ्यः प्रयच्छति
śaraṇaṃ kiṃ prapannānāṃ viṣavanmārayaṃti kim ||
na dīyate na bhujyaṃte kṛpaṇena dhanāni ca
||77||शरणं किं प्रपन्नानां विषवन्मारयंति किम् ॥
न दीयते न भुज्यंते कृपणेन धनानि च
dānaṃ bhogo nāśastisro gatayo bhavaṃti vittasya ||
yo na dadāti na bhuṃkte tasya tṛtīyā gatirbhavati
||78||दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवंति वित्तस्य ॥
यो न ददाति न भुंक्ते तस्य तृतीया गतिर्भवति
dhaninopyadānavibhavā gaṇyaṃte dhuri daridrāṇām ||
nahi haṃti yatpipāsāmataḥ samudro'pi marureva
||79||धनिनोप्यदानविभवा गण्यंते धुरि दरिद्राणाम् ॥
नहि हंति यत्पिपासामतः समुद्रोऽपि मरुरेव
atyupayuktāḥ sadbhirgatāgatairaharahaḥ sunirviṇṇāḥ ||
kṛpaṇajanasaṃnikāśaṃ saṃprāpyārthāḥ svapaṃtīha
||80||अत्युपयुक्ताः सद्भिर्गतागतैरहरहः सुनिर्विण्णाः ॥
कृपणजनसंनिकाशं संप्राप्यार्थाः स्वपंतीह
prāptānna labhaṃte te bhogānbhoktuṃ svakarmaṇā kṛpaṇāḥ ||
mukhapākaḥ kila bhavati drākṣāpāke balibhujānām
||81||प्राप्तान्न लभंते ते भोगान्भोक्तुं स्वकर्मणा कृपणाः ॥
मुखपाकः किल भवति द्राक्षापाके बलिभुजानाम्
dātavyaṃ bhoktavyaṃ sati vibhave saṃcayo na kartavyaḥ ||
paśyeha madhukarīṇāṃ saṃcitamarthaṃ haraṃtyanye
||82||दातव्यं भोक्तव्यं सति विभवे संचयो न कर्तव्यः ॥
पश्येह मधुकरीणां संचितमर्थं हरंत्यन्ये
yācitaṃ dvijavare na dīyate saṃcitaṃ kratuvare na yojyate ||
tatkadaryaparirakṣitaṃ dhanaṃ caurapārthivagṛheṣu bhujyate
||83||याचितं द्विजवरे न दीयते संचितं क्रतुवरे न योज्यते ॥
तत्कदर्यपरिरक्षितं धनं चौरपार्थिवगृहेषु भुज्यते
tyāgo guṇo vittavatāṃ vittaṃ tyāgavatāṃ guṇaḥ ||
parasparaviyuktau tu vitta tyāgau viḍambanam
||84||त्यागो गुणो वित्तवतां वित्तं त्यागवतां गुणः ॥
परस्परवियुक्तौ तु वित्त त्यागौ विडम्बनम्
kiṃ tayā kriyate lakṣmyā yā vadhūriva kevalā ||
yā na veśyeva sāmānyā pathikairapi bhujyate
||85||किं तया क्रियते लक्ष्म्या या वधूरिव केवला ॥
या न वेश्येव सामान्या पथिकैरपि भुज्यते
arthoṣmaṇā bhavetprāṇo bhavedbhakṣyairvinā nṛṇām ||
yataḥ saṃdhāryate bhūmiḥ kṛpaṇasyoṣmaṇā hi sā
||86||अर्थोष्मणा भवेत्प्राणो भवेद्भक्ष्यैर्विना नृणाम् ॥
यतः संधार्यते भूमिः कृपणस्योष्मणा हि सा
kṛpaṇānāṃ prasādena śeṣo dhārayate mahīm ||
yataste bhūgataṃ vittaṃ kurvate tasya coṣmaṇā
||87||कृपणानां प्रसादेन शेषो धारयते महीम् ॥
यतस्ते भूगतं वित्तं कुर्वते तस्य चोष्मणा
evaṃ bahuvidhā vācaḥ pralapanmaṇibhadrakaḥ ||
nītvā taiḥ pārthivoddiṣṭaiḥ puruṣaiḥ paruṣākṣaram ||
bahudhā pralapaṃ ścaiva kṛtaḥ śākhāvalaṃbanaḥ
||88||एवं बहुविधा वाचः प्रलपन्मणिभद्रकः ॥
नीत्वा तैः पार्थिवोद्दिष्टैः पुरुषैः परुषाक्षरम् ॥
बहुधा प्रलपं श्चैव कृतः शाखावलंबनः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye maṇibhadropākhyāne maṇibhadranidhanavarṇanaṃnāmāṣṭapaṃcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 158 ||