dvādaśavārṣikayajñakaraṇam
sūta uvāca
tacchrutvā brahmaṇo vākyaṃ viśvāmitro ruṣānvitaḥ|
pitāmahamuvācedaṃ paśya me tapaso balam
||1||तच्छ्रुत्वा ब्रह्मणो वाक्यं विश्वामित्रो रुषान्वितः।
पितामहमुवाचेदं पश्य मे तपसो बलम्
yājayitvā triśaṃkuṃ taṃ vidhivaddakṣiṇāvatā|
yajñenātrā(?) nayiṣyāmi paśyataste pitāmaha
||2||याजयित्वा त्रिशंकुं तं विधिवद्दक्षिणावता।
यज्ञेनात्रा(?) नयिष्यामि पश्यतस्ते पितामह
evamuktvā drutaṃ gatvā viśvāmitro dharātalam|
cakāra yājane yatnaṃ triśaṃkoḥ sumahātmanaḥ
||3||एवमुक्त्वा द्रुतं गत्वा विश्वामित्रो धरातलम्।
चकार याजने यत्नं त्रिशंकोः सुमहात्मनः
dadau dīkṣāṃ samāhūya brāhmaṇānvedapāragān|
yatrakarmocite kāle tasminneva vane śubhe
||4||ददौ दीक्षां समाहूय ब्राह्मणान्वेदपारगान्।
यत्रकर्मोचिते काले तस्मिन्नेव वने शुभे
babhūva sa svayaṃ dhīmānadhvaryuryajñakarmaṇi|
tasminhotā ca śāṃḍilyo brahmā gautama eva ca
||5||बभूव स स्वयं धीमानध्वर्युर्यज्ञकर्मणि।
तस्मिन्होता च शांडिल्यो ब्रह्मा गौतम एव च
āgnīdhraścyavano nāma maitrāvaruṇaḥ kārmikaḥ|
udgātā yājñavalkyaśca pratihartā ca jaiminiḥ
||6||आग्नीध्रश्च्यवनो नाम मैत्रावरुणः कार्मिकः।
उद्गाता याज्ञवल्क्यश्च प्रतिहर्ता च जैमिनिः
prastotā śaṃkuvarṇaśca tathonnetā ca gālavaḥ|
pulastyo brāhmaṇācchaṃsī hotā gargo munīśvaraḥ
||7||प्रस्तोता शंकुवर्णश्च तथोन्नेता च गालवः।
पुलस्त्यो ब्राह्मणाच्छंसी होता गर्गो मुनीश्वरः
neṣṭā caiva tathātristu acchāvāko bhṛguḥ svayam|
tānsarvānṛtvijaścakre triśaṃkuḥ śraddhayānvitaḥ
||8||नेष्टा चैव तथात्रिस्तु अच्छावाको भृगुः स्वयम्।
तान्सर्वानृत्विजश्चक्रे त्रिशंकुः श्रद्धयान्वितः
vāsobhirmukuṭaiścaiva keyūraiḥ samalaṃkṛtān|
kṛtvā keśaparityāgaṃ dadhatkṛṣṇājinaṃ tathā
||9||वासोभिर्मुकुटैश्चैव केयूरैः समलंकृतान्।
कृत्वा केशपरित्यागं दधत्कृष्णाजिनं तथा
aiṇaśṛṅgasamāyuktaḥ payovrataparāyaṇaḥ|
dīrghasatrāya tānsarvānyojayāmāsa vai tataḥ
||10||ऐणशृङ्गसमायुक्तः पयोव्रतपरायणः।
दीर्घसत्राय तान्सर्वान्योजयामास वै ततः
evaṃ tasminpravṛtte ca dīrghasatre yathocite|
ājagmurbrāhmaṇā divyā vedavedāṃgapāragāḥ
||11||एवं तस्मिन्प्रवृत्ते च दीर्घसत्रे यथोचिते।
आजग्मुर्ब्राह्मणा दिव्या वेदवेदांगपारगाः
tathānye tārkikāścaiva gṛhasthāḥ kautukānvitāḥ|
dīnāṃdhakṛpaṇāścaiva ye cānye naṭanartakāḥ
||12||तथान्ये तार्किकाश्चैव गृहस्थाः कौतुकान्विताः।
दीनांधकृपणाश्चैव ये चान्ये नटनर्तकाः
dīyatāṃ dīyatāmāśu eteṣāmetadeva hi|
bhujyatāṃbhujyatāṃ lokāḥ prasādaḥ kriyatāmiti
||13||दीयतां दीयतामाशु एतेषामेतदेव हि।
भुज्यतांभुज्यतां लोकाः प्रसादः क्रियतामिति
ityeṣa ninadastatra śrūyate satataṃ mahān|
yajñavāṭe sadā tasminnānyaścaiva kadācana
||14||इत्येष निनदस्तत्र श्रूयते सततं महान्।
यज्ञवाटे सदा तस्मिन्नान्यश्चैव कदाचन
tatra sasyamayāḥ śailā dṛśyaṃte parikalpitāḥ|
suvarṇasya ca rūpyasya ratnānāṃ ca viśeṣataḥ
||15||तत्र सस्यमयाः शैला दृश्यंते परिकल्पिताः।
सुवर्णस्य च रूप्यस्य रत्नानां च विशेषतः
dānārthaṃ brāhmaṇeṃdrāṇāmasaṃkhyāścāpi dhenavaḥ|
tathaiva vājino dāṃtā madonmattā mahāgajāḥ
||16||दानार्थं ब्राह्मणेंद्राणामसंख्याश्चापि धेनवः।
तथैव वाजिनो दांता मदोन्मत्ता महागजाः
samaṃtātkalpitāstatra dṛśyaṃte parvatopamāḥ|
vartamāne mahāyajñe tasminneva suvistare
||17||समंतात्कल्पितास्तत्र दृश्यंते पर्वतोपमाः।
वर्तमाने महायज्ञे तस्मिन्नेव सुविस्तरे
āhūtā yajñabhāgāya nābhigacchaṃti devatāḥ|
kevalaṃ vahnivaktreṇa tasya gṛhṇaṃti taddhaviḥ
||18||आहूता यज्ञभागाय नाभिगच्छंति देवताः।
केवलं वह्निवक्त्रेण तस्य गृह्णंति तद्धविः
evaṃ dvādaśavarṣāṇi yajatastasya bhūpateḥ|
vyatītāni na saṃprāptamabhīṣṭaṃ manasaḥ phalam
||19||एवं द्वादशवर्षाणि यजतस्तस्य भूपतेः।
व्यतीतानि न संप्राप्तमभीष्टं मनसः फलम्
tataścāvabhṛthasnānaṃ kṛtvā satrasamāptijam|
ṛtvijastarpayitvā tāndakṣiṇābhiryathārhataḥ
||20||ततश्चावभृथस्नानं कृत्वा सत्रसमाप्तिजम्।
ऋत्विजस्तर्पयित्वा तान्दक्षिणाभिर्यथार्हतः
visasarja samastāṃśca tathānyānapi saṃgatān|
saṃbaṃdhino vayasyāṃśca triśaṃkurmunisattamāḥ
||21||विससर्ज समस्तांश्च तथान्यानपि संगतान्।
संबंधिनो वयस्यांश्च त्रिशंकुर्मुनिसत्तमाः
tataḥ provāca vinato viśvāmitraṃ munīśvaram|
sa bhūpo vrīḍayā yuktaḥ praṇipātapuraḥ saram
||22||ततः प्रोवाच विनतो विश्वामित्रं मुनीश्वरम्।
स भूपो व्रीडया युक्तः प्रणिपातपुरः सरम्
tvatprasādānmayā prāptaṃ dīrghasatrasamudbhavam|
paripūrṇaphalaṃ brahmandurlabhaṃ sarvamānavaiḥ
||23||त्वत्प्रसादान्मया प्राप्तं दीर्घसत्रसमुद्भवम्।
परिपूर्णफलं ब्रह्मन्दुर्लभं सर्वमानवैः
tathā jātiḥ punarlabdhā bhūyo naṣṭāpi sanmune|
tvatprasādena viprarṣe caṃḍālatvaṃ praṇāśitam
||24||तथा जातिः पुनर्लब्धा भूयो नष्टापि सन्मुने।
त्वत्प्रसादेन विप्रर्षे चंडालत्वं प्रणाशितम्
paraṃ me duḥkhamevaikaṃ hṛdi śalyamivārpitam|
anenaiva śarīreṇa yanna prāptaṃ triviṣṭapam
||25||परं मे दुःखमेवैकं हृदि शल्यमिवार्पितम्।
अनेनैव शरीरेण यन्न प्राप्तं त्रिविष्टपम्
upahāsaṃ kariṣyaṃti vasiṣṭhasya sutā mune|
adya vyartha śramaṃ śrutvā māmaprāptaṃ triviṣṭapam
||26||उपहासं करिष्यंति वसिष्ठस्य सुता मुने।
अद्य व्यर्थ श्रमं श्रुत्वा मामप्राप्तं त्रिविष्टपम्
tathā tadvacanaṃ satyaṃ vasiṣṭhasya vyavasthitam|
yattenoktaṃ na yajñena sadehairgamyate divi
||27||तथा तद्वचनं सत्यं वसिष्ठस्य व्यवस्थितम्।
यत्तेनोक्तं न यज्ञेन सदेहैर्गम्यते दिवि
so'haṃ tapaḥ kariṣyāmi sāṃprataṃ vanamāśritaḥ|
na kariṣyāmi bhūyo'pi rājyaṃ putraniveditam
||28||सोऽहं तपः करिष्यामि सांप्रतं वनमाश्रितः।
न करिष्यामि भूयोऽपि राज्यं पुत्रनिवेदितम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye triśaṃkūpākhyāne viśvāmitreṇa triśaṃkoḥ saśarīrasvargārohaṇāya dvādaśavārṣikayajñakaraṇaṃnāma pañcamo'dhyāyaḥ || 5 ||