cāturmāsyavrataniyamavarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
prasupte devadeveśe śaṃkhacakragadādhare ||
yaccānyadapi kartavyaṃ niyamo vratameva vā
||1||प्रसुप्ते देवदेवेशे शंखचक्रगदाधरे ॥
यच्चान्यदपि कर्तव्यं नियमो व्रतमेव वा
homo vātha japo vātha dānaṃ vā tadvadasva naḥ ||
sūta uvāca ||
yaḥ kaścinniyamo viprāḥ prasupte garuḍadhvaje
||2||होमो वाथ जपो वाथ दानं वा तद्वदस्व नः ॥
सूत उवाच ॥
यः कश्चिन्नियमो विप्राः प्रसुप्ते गरुडध्वजे
anaṃtaphaladaḥ sa syādityuvāca pitāmahaḥ ||
tasmātsarvaprayatnena kaścidbāhyo vijānatā
||3||अनंतफलदः स स्यादित्युवाच पितामहः ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कश्चिद्बाह्यो विजानता
niyamo vā japo homaḥ svādhyāyo vratameva vā ||
kartavyaṃ brāhmaṇaśreṣṭhāstuṣṭyarthaṃ cakrapāṇinaḥ
||4||नियमो वा जपो होमः स्वाध्यायो व्रतमेव वा ॥
कर्तव्यं ब्राह्मणश्रेष्ठास्तुष्ट्यर्थं चक्रपाणिनः
caturo vārṣikānmāsānekabhuktena yo nayet ||
vāsudevaṃ samuddiśya sa dhanī jāyate naraḥ
||5||चतुरो वार्षिकान्मासानेकभुक्तेन यो नयेत् ॥
वासुदेवं समुद्दिश्य स धनी जायते नरः
nakṣatrairbhoṃjanaṃ kuryādyaḥ prasupte janārdane ||
sa dhanī rūpasaṃpannaḥ sumatiśca prajāyate
||6||नक्षत्रैर्भोंजनं कुर्याद्यः प्रसुप्ते जनार्दने ॥
स धनी रूपसंपन्नः सुमतिश्च प्रजायते
ekāṃtaropavāsaiśca yo nayeddvijasattamāḥ ||
caturo vārṣikānmāsānvaikuṃṭhe sa sadā vaset
||7||एकांतरोपवासैश्च यो नयेद्द्विजसत्तमाः ॥
चतुरो वार्षिकान्मासान्वैकुंठे स सदा वसेत्
ṣaṣṭhānnakālabhojī syādyaḥ prasupte janārdane ||
rājasūyāśvamedhābhyāṃ sa kṛtsnaṃ phalamāpnuyāt
||8||षष्ठान्नकालभोजी स्याद्यः प्रसुप्ते जनार्दने ॥
राजसूयाश्वमेधाभ्यां स कृत्स्नं फलमाप्नुयात्
trirātropoṣito yastu caturmāsānsadā nayet ||
na sa bhūyo'pi jāyeta saṃsāre'tra kathaṃcana
||9||त्रिरात्रोपोषितो यस्तु चतुर्मासान्सदा नयेत् ॥
न स भूयोऽपि जायेत संसारेऽत्र कथंचन
sāyaṃprātaḥ paro bhūtvā caturmāsānsadā nayet ||
agniṣṭomasya yajñasya sa phalaṃ labhate naraḥ
||10||सायंप्रातः परो भूत्वा चतुर्मासान्सदा नयेत् ॥
अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य स फलं लभते नरः
ayācitaṃ caredyastu prasupte madhusūdane ||
na vicchedo bhavettasya kadācitsaha baṃdhubhiḥ
||11||अयाचितं चरेद्यस्तु प्रसुप्ते मधुसूदने ॥
न विच्छेदो भवेत्तस्य कदाचित्सह बंधुभिः
tailābhyaṃgaṃ ca yo jahyādghṛtābhyaṃgaṃ viśeṣataḥ ||
caturo vārṣikānmāsānsa svarge bhogabhāgbhavet
||12||तैलाभ्यंगं च यो जह्याद्घृताभ्यंगं विशेषतः ॥
चतुरो वार्षिकान्मासान्स स्वर्गे भोगभाग्भवेत्
brahmacaryeṇa yo māsāṃścaturo'pi nayennaraḥ ||
vimānavaramārūḍhaḥ sa svarge svecchayā vaset
||13||ब्रह्मचर्येण यो मासांश्चतुरोऽपि नयेन्नरः ॥
विमानवरमारूढः स स्वर्गे स्वेच्छया वसेत्
yaḥ snānaṃ caturo māsānkurute tailavarjitam ||
madhumāṃsaparityāgī sa bhavenmuktibhāksadā
||14||यः स्नानं चतुरो मासान्कुरुते तैलवर्जितम् ॥
मधुमांसपरित्यागी स भवेन्मुक्तिभाक्सदा
varjayecchrāvaṇe śākaṃ dadhi bhādrapade ca yaḥ ||
kṣīramāśvayuje māsi kārtike ca sadāmiṣam
||18||वर्जयेच्छ्रावणे शाकं दधि भाद्रपदे च यः ॥
क्षीरमाश्वयुजे मासि कार्तिके च सदामिषम्
na sa pāpena lipyeta saṃvatsarakṛte punaḥ ||
etatprāha dvijaśreṣṭhā manuḥ svāyaṃbhuvo vacaḥ
||16||न स पापेन लिप्येत संवत्सरकृते पुनः ॥
एतत्प्राह द्विजश्रेष्ठा मनुः स्वायंभुवो वचः
śāke saṃkramate brahmā śrāvaṇe māsi saṃsthite ||
dadhni bhādrapade viṣṇuḥ kṣīre cāśvayuje haraḥ
||17||शाके संक्रमते ब्रह्मा श्रावणे मासि संस्थिते ॥
दध्नि भाद्रपदे विष्णुः क्षीरे चाश्वयुजे हरः
trayo'pi kārtike māsi saṃkramaṃti tathā''miṣe ||
tasmādetānsa deveṣu sarvathā parivarjayet
||18||त्रयोऽपि कार्तिके मासि संक्रमंति तथाऽऽमिषे ॥
तस्मादेतान्स देवेषु सर्वथा परिवर्जयेत्
yaḥ kāṃsyaṃ varjayenmartyaḥ prasupte garuḍadhvaje ||
sa phalaṃ prāpnuyātkṛtsnaṃ vājapeyātirātrayoḥ
||19||यः कांस्यं वर्जयेन्मर्त्यः प्रसुप्ते गरुडध्वजे ॥
स फलं प्राप्नुयात्कृत्स्नं वाजपेयातिरात्रयोः
akṣāralavaṇāśī ca yo bhavedbrāhmaṇottamaḥ ||
tasyāpi sakalāḥ pūrtāḥ prabhavaṃti sadā tataḥ
||20||अक्षारलवणाशी च यो भवेद्ब्राह्मणोत्तमः ॥
तस्यापि सकलाः पूर्ताः प्रभवंति सदा ततः
yo homaṃ caturo māsānprakaroti tilākṣataiḥ ||
svāhāṃtairvaiṣṇavairmaṃtrairna sa rogeṇa yujyate
||21||यो होमं चतुरो मासान्प्रकरोति तिलाक्षतैः ॥
स्वाहांतैर्वैष्णवैर्मंत्रैर्न स रोगेण युज्यते
yo japetpauruṣaṃ sūktaṃ snātvā viṣṇoḥ sthito'grataḥ ||
matistasya vivardheta śuklapakṣe yathoḍurāṭ
||22||यो जपेत्पौरुषं सूक्तं स्नात्वा विष्णोः स्थितोऽग्रतः ॥
मतिस्तस्य विवर्धेत शुक्लपक्षे यथोडुराट्
śatamaṣṭottaraṃ yāvatphalahastaḥ pradakṣiṇām ||
karoti viṣṇormaunena na sa pāpena lipyate
||23||शतमष्टोत्तरं यावत्फलहस्तः प्रदक्षिणाम् ॥
करोति विष्णोर्मौनेन न स पापेन लिप्यते
miṣṭānnaṃ brāhmaṇeṃdrāṇāṃ yo dadāti svaśaktitaḥ ||
viśeṣātkārtike māsi so'gniṣṭomaphalaṃ labhet
||24||मिष्टान्नं ब्राह्मणेंद्राणां यो ददाति स्वशक्तितः ॥
विशेषात्कार्तिके मासि सोऽग्निष्टोमफलं लभेत्
yaḥ svādhyāyaṃ caturvedairviṣṇorāyatane caret ||
caturo vārṣikānmāsānsa vidvānsarvadā bhavet
||25||यः स्वाध्यायं चतुर्वेदैर्विष्णोरायतने चरेत् ॥
चतुरो वार्षिकान्मासान्स विद्वान्सर्वदा भवेत्
nṛtyagītādikaṃ yaśca kuryādviṣṇoḥ sadā gṛhe ||
apsaraso'sya kurvaṃti purataḥ svargatasya ca
||26||नृत्यगीतादिकं यश्च कुर्याद्विष्णोः सदा गृहे ॥
अप्सरसोऽस्य कुर्वंति पुरतः स्वर्गतस्य च
yastu rātridinaṃ vipro nṛtyagītādikaṃ dadet ||
caturo vārṣikānmāsānsa gandharvatvamāpnuyāt
||27||यस्तु रात्रिदिनं विप्रो नृत्यगीतादिकं ददेत् ॥
चतुरो वार्षिकान्मासान्स गन्धर्वत्वमाप्नुयात्
ete ca niyamāḥ sarve śakyaṃte yadi bho dvijāḥ ||
kartuṃ ca caturo māsānekasminvā'pi kārttike
||28||एते च नियमाः सर्वे शक्यंते यदि भो द्विजाः ॥
कर्तुं च चतुरो मासानेकस्मिन्वाऽपि कार्त्तिके
tathāpi caiva kartavyaṃ lokadvayamabhīpsatā ||
kārtikyāṃ brāhmaṇaśreṣṭhā vaiṣṇavaiḥ puruṣairiha
||29||तथापि चैव कर्तव्यं लोकद्वयमभीप्सता ॥
कार्तिक्यां ब्राह्मणश्रेष्ठा वैष्णवैः पुरुषैरिह
kāṃsyaṃ māṃsaṃ kṣuraṃ kṣaudraṃ punarbhojanamaithune ||
kārtike varjayedyastu ya etānbrāhmaṇaḥ sadā
||30||कांस्यं मांसं क्षुरं क्षौद्रं पुनर्भोजनमैथुने ॥
कार्तिके वर्जयेद्यस्तु य एतान्ब्राह्मणः सदा
pūrvoktānāṃ tu sarveṣāṃ niyamānāṃ phalaṃ labhet
||31||पूर्वोक्तानां तु सर्वेषां नियमानां फलं लभेत्
atha yaḥ kārtike māsi prāsādasyopari dvijāḥ ||
jalaśāyyākhyadevasya kalaśe dīpakaṃ dadet ||
pūrvoktaniyamānāṃ ca sa ṣaṇṇāṃ phalabhāgbhavet
||32||अथ यः कार्तिके मासि प्रासादस्योपरि द्विजाः ॥
जलशाय्याख्यदेवस्य कलशे दीपकं ददेत् ॥
पूर्वोक्तनियमानां च स षण्णां फलभाग्भवेत्
yadyadiṣṭatamaṃ kiṃci tsuprāpyaṃ caiva yadbhavet ||
niyamastasya kartavyaścāturmāsye śubhārthibhiḥ
||33||यद्यदिष्टतमं किंचि त्सुप्राप्यं चैव यद्भवेत् ॥
नियमस्तस्य कर्तव्यश्चातुर्मास्ये शुभार्थिभिः
niyame ca kṛte dadyādbrāhmaṇāya tadeva hi ||
niyamastu kṛto yasya svaśaktyā syātphalaṃ tataḥ
||34||नियमे च कृते दद्याद्ब्राह्मणाय तदेव हि ॥
नियमस्तु कृतो यस्य स्वशक्त्या स्यात्फलं ततः
yo vinā niyamaṃ martyo vrataṃ vā jāpyameva vā ||
caturmāsānnayenmūrkho jīvannapi mṛto hi saḥ
||35||यो विना नियमं मर्त्यो व्रतं वा जाप्यमेव वा ॥
चतुर्मासान्नयेन्मूर्खो जीवन्नपि मृतो हि सः
yathā kāka yavāḥ proktā yathāraṇyāstilodbhavāḥ ||
nāmamātraprasiddhāśca tathā te mānavā bhuvi
||36||यथा काक यवाः प्रोक्ता यथारण्यास्तिलोद्भवाः ॥
नाममात्रप्रसिद्धाश्च तथा ते मानवा भुवि
tasmātsarvaprayatnena kāryo yatnena kārtike ||
eko'pi niyamaḥ kaścitsusūkṣmo'pi dvijottamāḥ
||37||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्यो यत्नेन कार्तिके ॥
एकोऽपि नियमः कश्चित्सुसूक्ष्मोऽपि द्विजोत्तमाः
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ cāturmāsīsamudbhavam ||
vratānāṃ niyamānāṃ ca māhātmyaṃ vistarāddvijāḥ
||38||एतद्वः सर्वमाख्यातं चातुर्मासीसमुद्भवम् ॥
व्रतानां नियमानां च माहात्म्यं विस्तराद्द्विजाः
yaścaitacchṛṇuyānnityaṃ paṭhedvāpi samāhitaḥ ||
cāturmāsī kṛtātpāpātso'pi muktimavāpnuyāt
||39||यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं पठेद्वापि समाहितः ॥
चातुर्मासी कृतात्पापात्सोऽपि मुक्तिमवाप्नुयात्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye jalaśāyyupākhyāne cāturmāsyavrataniyamavarṇanaṃnāma dvātriṃśaduttaradviśatamo'dhyāyaḥ || 232 ||