tathānyo'pi hi tatrāsti devo miṣṭānnadāyakaḥ
sūtauvāca
tathānyo'pi hi tatrāsti devo miṣṭānnadāyakaḥ ||
yasya saṃdarśanādeva miṣṭānnaṃ labhate naraḥ
||1||तथान्योऽपि हि तत्रास्ति देवो मिष्टान्नदायकः ॥
यस्य संदर्शनादेव मिष्टान्नं लभते नरः
āsītpūrvaṃ nṛpo nāmnā vasusena iti smṛtaḥ ||
ānarttādhipatiḥ khyāto bṛhatkalpe dvijottamāḥ
||2||आसीत्पूर्वं नृपो नाम्ना वसुसेन इति स्मृतः ॥
आनर्त्ताधिपतिः ख्यातो बृहत्कल्पे द्विजोत्तमाः
atyaiśvaryasamāyukto gajavājirathānvitaḥ ||
jitāripakṣastejasvī dātā bhogī jiteṃdriyaḥ
||3||अत्यैश्वर्यसमायुक्तो गजवाजिरथान्वितः ॥
जितारिपक्षस्तेजस्वी दाता भोगी जितेंद्रियः
sa saṃkrāṃtau vyatīpāte grahaṇe ravi somayoḥ ||
parvakāleṣu cānyeṣu vividheṣu subhaktitaḥ
||4||स संक्रांतौ व्यतीपाते ग्रहणे रवि सोमयोः ॥
पर्वकालेषु चान्येषु विविधेषु सुभक्तितः
prayacchati dvijātibhyo ratnāni vividhāni ca ||
iṃdranīlamahānīlavidrumasphaṭikādi ca
||5||प्रयच्छति द्विजातिभ्यो रत्नानि विविधानि च ॥
इंद्रनीलमहानीलविद्रुमस्फटिकादि च
māṇikyamauktikānyeva vidrumāṇi viśeṣataḥ ||
hastyaśvarathayānāni vastrāṇi vividhāni ca
||6||माणिक्यमौक्तिकान्येव विद्रुमाणि विशेषतः ॥
हस्त्यश्वरथयानानि वस्त्राणि विविधानि च
na kasyacitpradadyātsa sasyaṃ brāhmaṇasattamāḥ ||
atīva sulabhaṃ matvā tathā toyaṃ viśeṣataḥ
||7||न कस्यचित्प्रदद्यात्स सस्यं ब्राह्मणसत्तमाः ॥
अतीव सुलभं मत्वा तथा तोयं विशेषतः
tato rājyaṃ ciraṃ kṛtvā dṛṣṭvā putrodbhavānsutān ||
kāladharmamanuprāptaḥ kasmiṃścitkālaparyaye
||8||ततो राज्यं चिरं कृत्वा दृष्ट्वा पुत्रोद्भवान्सुतान् ॥
कालधर्ममनुप्राप्तः कस्मिंश्चित्कालपर्यये
tataśca maṃtribhistasya satyasena iti smṛtaḥ ||
abhiṣiktaḥ suto rājye vīryodāryasamanvitaḥ
||9||ततश्च मंत्रिभिस्तस्य सत्यसेन इति स्मृतः ॥
अभिषिक्तः सुतो राज्ये वीर्योदार्यसमन्वितः
vasuseno'pi saṃprāpya svargaṃ dānaprabhāvataḥ ||
divyāṃbaradharo bhūtvā divyaratnairvibhūṣitaḥ
||10||वसुसेनोऽपि संप्राप्य स्वर्गं दानप्रभावतः ॥
दिव्यांबरधरो भूत्वा दिव्यरत्नैर्विभूषितः
sevyamāno'psarobhiśca vimānavaramāśritaḥ ||
babhrāma sarvalokeṣu svecchayā kṣutsamāvṛtaḥ
||11||सेव्यमानोऽप्सरोभिश्च विमानवरमाश्रितः ॥
बभ्राम सर्वलोकेषु स्वेच्छया क्षुत्समावृतः
pipāsākulacittaśca mukhena pariśuṣyatā ||
na kaṃciddadṛśe tatra bhuṃjānamaparaṃ divi ||
na ca pānasamāsaktaṃ na sasyaṃ salilaṃ na ca
||13||पिपासाकुलचित्तश्च मुखेन परिशुष्यता ॥
न कंचिद्ददृशे तत्र भुंजानमपरं दिवि ॥
न च पानसमासक्तं न सस्यं सलिलं न च
tato gatvā sahasrākṣamuvāca dvijasattamāḥ ||
kṣuttṛṣāvṛtadehastu lajjayā'dhomukhaḥ sthitaḥ
||14||ततो गत्वा सहस्राक्षमुवाच द्विजसत्तमाः ॥
क्षुत्तृषावृतदेहस्तु लज्जयाऽधोमुखः स्थितः
naivātra dṛśyate kaścitkṣuttṛṣāparipīḍitaḥ ||
māṃ muktvā vibudhaśreṣṭha tatkimetadvadasvame
||15||नैवात्र दृश्यते कश्चित्क्षुत्तृषापरिपीडितः ॥
मां मुक्त्वा विबुधश्रेष्ठ तत्किमेतद्वदस्वमे
eṣa me svargarūpeṇa narakaḥ samupasthitaḥ ||
kimetairbhūṣaṇairvastrairvimānādibhireva ca
||16||एष मे स्वर्गरूपेण नरकः समुपस्थितः ॥
किमेतैर्भूषणैर्वस्त्रैर्विमानादिभिरेव च
kṣudhā saṃpīḍyamānasya svargametacchacīpate ||
agnitulyaṃ samuddiṣṭaṃ mama citte'pi vartate
||17||क्षुधा संपीड्यमानस्य स्वर्गमेतच्छचीपते ॥
अग्नितुल्यं समुद्दिष्टं मम चित्तेऽपि वर्तते
tasmātkuru prasādaṃ me yathā kṣunna prabādhate ||
nocetkṣipa suraśreṣṭha raurave narake drutam
||18||तस्मात्कुरु प्रसादं मे यथा क्षुन्न प्रबाधते ॥
नोचेत्क्षिप सुरश्रेष्ठ रौरवे नरके द्रुतम्
iṃdrauvāca
anarhosi mahīpāla narakasya tvameva hi ||
tvayā dānāni dattāni saṃkhyāhīnāni sarvadā
||19||अनर्होसि महीपाल नरकस्य त्वमेव हि ॥
त्वया दानानि दत्तानि संख्याहीनानि सर्वदा
paraṃ kiṃ tu kvacinnānnaṃ dattaṃ rājanna codakam ||
na kiṃcidapi saṃciṃtya yataḥ sulabhameva hi
||2||परं किं तु क्वचिन्नान्नं दत्तं राजन्न चोदकम् ॥
न किंचिदपि संचिंत्य यतः सुलभमेव हि
toyaṃ sānnaṃ sadā dadyādannaṃ caiva sadakṣiṇam ||
ya icchecchāśvatīṃ tṛptimiha loke paratra ca
||21||तोयं सान्नं सदा दद्यादन्नं चैव सदक्षिणम् ॥
य इच्छेच्छाश्वतीं तृप्तिमिह लोके परत्र च
tasmāttvaṃ hi kṣudhāviṣṭaḥ svarge caiva mahīpate ||
bhūṣito bhūṣaṇaiḥ śreṣṭhairvimānavaramāśritaḥ
||22||तस्मात्त्वं हि क्षुधाविष्टः स्वर्गे चैव महीपते ॥
भूषितो भूषणैः श्रेष्ठैर्विमानवरमाश्रितः
rājovāca
asti kaścidupāyo'tra devau vā mānuṣo'pi vā ||
kṣutpipāse'titīvre me vināśaṃ yena gacchataḥ
||23||अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र देवौ वा मानुषोऽपि वा ॥
क्षुत्पिपासेऽतितीव्रे मे विनाशं येन गच्छतः
indra uvāca
yadi kaścitsutastubhyaṃ viprebhyaḥ satataṃ jalam ||
dadāti ca sadā sasyaṃ tatte tṛptiḥ prajāyate
||24||यदि कश्चित्सुतस्तुभ्यं विप्रेभ्यः सततं जलम् ॥
ददाति च सदा सस्यं तत्ते तृप्तिः प्रजायते
nānyathā pārthivaśreṣṭha ekasminnapi vāsare ||
adattasya tava prāptiḥ satyametanmayoditam
||25||नान्यथा पार्थिवश्रेष्ठ एकस्मिन्नपि वासरे ॥
अदत्तस्य तव प्राप्तिः सत्यमेतन्मयोदितम्
so'pi bhūmipateḥ putrastava yacchati nodakam ||
na ca sasyaṃ dvijātibhyastvanmārgamanusaṃcaran
||26||सोऽपि भूमिपतेः पुत्रस्तव यच्छति नोदकम् ॥
न च सस्यं द्विजातिभ्यस्त्वन्मार्गमनुसंचरन्
etasminnaṃtare prāpto nārado munisattamaḥ ||
brahmalokātsthitau yatra tau bhūmipasureśvarau
||27||एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो नारदो मुनिसत्तमः ॥
ब्रह्मलोकात्स्थितौ यत्र तौ भूमिपसुरेश्वरौ
tataḥ śakraḥ samutthāya tasmai tuṣṭisamanvitaḥ ||
arghaṃ dattvā vidhānena sādaraṃ cedamabravīt |
ār 28 ||
kutaḥ prāpto'si vipreṃdra prasthitaḥ kva ca sāṃpratam ||
kena kāryeṇa cedguhyaṃ na te'sti vada sāṃpratam
||29||ततः शक्रः समुत्थाय तस्मै तुष्टिसमन्वितः ॥
अर्घं दत्त्वा विधानेन सादरं चेदमब्रवीत् ।
ाr २८ ॥
कुतः प्राप्तोऽसि विप्रेंद्र प्रस्थितः क्व च सांप्रतम् ॥
केन कार्येण चेद्गुह्यं न तेऽस्ति वद सांप्रतम्
nārada uvāca
brahmalokādahaṃ prāptaḥ prasthitastu dharātale ||
tīrthayātrākṛte śakra nānyadastīha kāraṇam
||30||ब्रह्मलोकादहं प्राप्तः प्रस्थितस्तु धरातले ॥
तीर्थयात्राकृते शक्र नान्यदस्तीह कारणम्
sūta uvāca
tacchrutvā sa nṛpo hṛṣṭastamuvāca munīśvaram ||
prasādaḥ kriyatāṃ mahyaṃ dīnasya munipuṃgava
||31||तच्छ्रुत्वा स नृपो हृष्टस्तमुवाच मुनीश्वरम् ॥
प्रसादः क्रियतां मह्यं दीनस्य मुनिपुंगव
tvayā bhūmitale vācyo mama putro mahīpatiḥ ||
ānarttādhipatiḥ khyātaḥ satyasena iti prabho
||32||त्वया भूमितले वाच्यो मम पुत्रो महीपतिः ॥
आनर्त्ताधिपतिः ख्यातः सत्यसेन इति प्रभो
tava tāto mayā dṛṣṭaḥ śakrasya sadanaṃ prati ||
kṣutpipāsāparītāṃgo dīnātmā devamadhyagaḥ
||33||तव तातो मया दृष्टः शक्रस्य सदनं प्रति ॥
क्षुत्पिपासापरीतांगो दीनात्मा देवमध्यगः
tasmātputro'si cenmahyaṃ tvaṃ satyaṃ parirakṣasi ||
tanmannāmnā prayacchoccaiḥ sasyāni salilāni ca
||34||तस्मात्पुत्रोऽसि चेन्मह्यं त्वं सत्यं परिरक्षसि ॥
तन्मन्नाम्ना प्रयच्छोच्चैः सस्यानि सलिलानि च
sa tatheti pratijñāya nārado munisattamaḥ ||
anujñāpya sahasrākṣaṃ prasthito bhūtalaṃ prati
||35||स तथेति प्रतिज्ञाय नारदो मुनिसत्तमः ॥
अनुज्ञाप्य सहस्राक्षं प्रस्थितो भूतलं प्रति
tataḥ krameṇa tīrthāni bhramamāṇaḥ sa saddvijaḥ ||
ānarttaviṣayaṃ prāpya satyasenamupādravat
||36||ततः क्रमेण तीर्थानि भ्रममाणः स सद्द्विजः ॥
आनर्त्तविषयं प्राप्य सत्यसेनमुपाद्रवत्
atha saṃpūjitastena samyagbhūpatinā muniḥ ||
pituḥ saṃdeśamācakhyau vijane tasya sādaram
||37||अथ संपूजितस्तेन सम्यग्भूपतिना मुनिः ॥
पितुः संदेशमाचख्यौ विजने तस्य सादरम्
tacchrutvā śokasaṃtaptaḥ satyaseno mahīpatiḥ ||
taṃ visṛjya muniśreṣṭhaṃ pūjayitvā vidhānataḥ
||38||तच्छ्रुत्वा शोकसंतप्तः सत्यसेनो महीपतिः ॥
तं विसृज्य मुनिश्रेष्ठं पूजयित्वा विधानतः
tato janakamuddiśya miṣṭānnena subhaktitaḥ ||
sahasraṃ brāhmaṇeṃdrāṇāṃ bhojayāmāsa nityaśaḥ
||39||ततो जनकमुद्दिश्य मिष्टान्नेन सुभक्तितः ॥
सहस्रं ब्राह्मणेंद्राणां भोजयामास नित्यशः
prapādānaṃ tathā cakre grīṣmakāle viśeṣataḥ ||
tyaktvānyāḥ sakalā yāśca kriyā dharmasamudbhavāḥ ||
evaṃ tasya mahīpasya vartamānasya ca dvijāḥ ||
anāvṛṣṭirabhūdraudrā sarvasasyakṣayāvahā
||41||प्रपादानं तथा चक्रे ग्रीष्मकाले विशेषतः ॥
त्यक्त्वान्याः सकला याश्च क्रिया धर्मसमुद्भवाः ॥
एवं तस्य महीपस्य वर्तमानस्य च द्विजाः ॥
अनावृष्टिरभूद्रौद्रा सर्वसस्यक्षयावहा
yāvaddvādaśavarṣāṇi na jalaṃ tridaśādhipaḥ ||
mumoca dharaṇīpṛṣṭhe sarve lokāḥ kṣudhārditāḥ
||42||यावद्द्वादशवर्षाणि न जलं त्रिदशाधिपः ॥
मुमोच धरणीपृष्ठे सर्वे लोकाः क्षुधार्दिताः
atrābhāvāttato bhūyo na sasyaṃ saṃprayacchati ||
brāhmaṇebhyaḥ samuddiśya pitaraṃ svaṃ yathā purā
||43||अत्राभावात्ततो भूयो न सस्यं संप्रयच्छति ॥
ब्राह्मणेभ्यः समुद्दिश्य पितरं स्वं यथा पुरा
tataḥ sa kṣutparītāṃgaḥ pitā tasya mahīpateḥ ||
svapne provāca taṃ putramatīva malināṃbaraḥ
||44||ततः स क्षुत्परीतांगः पिता तस्य महीपतेः ॥
स्वप्ने प्रोवाच तं पुत्रमतीव मलिनांबरः
tvayā putreṇa putrāhaṃ kṣutpipāsāsamākulaḥ ||
svargastho'pi hi tiṣṭhāmi tasmādannaṃ prayaccha vai ||
mannāmnā toyasaṃyuktaṃ yadi tvaṃ matsamudbhavaḥ
||45||त्वया पुत्रेण पुत्राहं क्षुत्पिपासासमाकुलः ॥
स्वर्गस्थोऽपि हि तिष्ठामि तस्मादन्नं प्रयच्छ वै ॥
मन्नाम्ना तोयसंयुक्तं यदि त्वं मत्समुद्भवः
tataḥ śokasamāyuktaḥ sa nṛpaḥ svapnadarśanāt ||
annābhāvātsamaṃ maṃtraṃ maṃtribhiḥ sa tadākarot
||46||ततः शोकसमायुक्तः स नृपः स्वप्नदर्शनात् ॥
अन्नाभावात्समं मंत्रं मंत्रिभिः स तदाकरोत्
ahamārādhayiṣyāmi sasyārthe vṛṣabhadhvajam ||
rājye rakṣā vidhātavyā bhavadbhiḥ sādaraṃ sadā
||47||अहमाराधयिष्यामि सस्यार्थे वृषभध्वजम् ॥
राज्ये रक्षा विधातव्या भवद्भिः सादरं सदा
tato'traiva samāgatya sthāpayitvā maheśvaram ||
samyagārādhayāmāsa vrataiśca niyamaistathā
||48||ततोऽत्रैव समागत्य स्थापयित्वा महेश्वरम् ॥
सम्यगाराधयामास व्रतैश्च नियमैस्तथा
atha tasya gatastuṣṭiṃ varṣāṃte bhagavāñchivaḥ ||
abravīdvarado'smīti prārthayasva yathepsitam
||49||अथ तस्य गतस्तुष्टिं वर्षांते भगवाञ्छिवः ॥
अब्रवीद्वरदोऽस्मीति प्रार्थयस्व यथेप्सितम्
rājovāca
annārthaṃ devadeveśa mayāyaṃ vihito vidhiḥ ||
tasmāttvaṃ yaccha me śīghramasaṃkhyaṃ vṛṣavāhana
||5||अन्नार्थं देवदेवेश मयायं विहितो विधिः ॥
तस्मात्त्वं यच्छ मे शीघ्रमसंख्यं वृषवाहन
tathā saṃjāyatā vṛṣṭiḥ samaste dharaṇītale ||
yena sasyāni jāyaṃte salilāni ca sāṃpratam
||51||तथा संजायता वृष्टिः समस्ते धरणीतले ॥
येन सस्यानि जायंते सलिलानि च सांप्रतम्
jāyatāṃ mama tātasya svargasthasya mahātmanaḥ ||
prasādāttava saṃtṛptirakṣayā surasattama
||52||जायतां मम तातस्य स्वर्गस्थस्य महात्मनः ॥
प्रसादात्तव संतृप्तिरक्षया सुरसत्तम
śrībhagavānuvāca
bhavitā na cirādvṛṣṭiḥ prabhūtā dharaṇītale ||
bhaviṣyaṃti tathānnāni yāni kāni mahītale
||53||भविता न चिराद्वृष्टिः प्रभूता धरणीतले ॥
भविष्यंति तथान्नानि यानि कानि महीतले
tasmāttvaṃ gaccha rājeṃdra svagṛhaṃ prati sāṃpratam ||
mama vākyādasaṃdigdhametadeva bhaviṣyati
||54||तस्मात्त्वं गच्छ राजेंद्र स्वगृहं प्रति सांप्रतम् ॥
मम वाक्यादसंदिग्धमेतदेव भविष्यति
taccaitanmāmakaṃ liṃgaṃ yattvayā sthāpitaṃ nṛpa ||
prātarutthāya yaḥ kaścitsamyaktadvīkṣayiṣyati
||55||तच्चैतन्मामकं लिंगं यत्त्वया स्थापितं नृप ॥
प्रातरुत्थाय यः कश्चित्सम्यक्तद्वीक्षयिष्यति
miṣṭānnamamṛtasvādu sa hi nūnamavāpsyati ||
mama vākyānnṛpaśreṣṭha sadā janmanijanmani
||56||मिष्टान्नममृतस्वादु स हि नूनमवाप्स्यति ॥
मम वाक्यान्नृपश्रेष्ठ सदा जन्मनिजन्मनि
sa evaṃ bhagavānuktvā tataścādarśanaṃ gataḥ ||
so'pi rājā nijaṃ sthānaṃ harṣeṇa mahatānvitaḥ ||
ājagāma cakārātha rājyaṃ nihatakaṃṭakam
||57||स एवं भगवानुक्त्वा ततश्चादर्शनं गतः ॥
सोऽपि राजा निजं स्थानं हर्षेण महतान्वितः ॥
आजगाम चकाराथ राज्यं निहतकंटकम्
sūta uvāca
adyāpi kalikāle'tra saṃprāpte dāruṇe yuge ||
yastaṃ miṣṭānnadaṃ paśyetprātarutthāya bhaktitaḥ
||58||अद्यापि कलिकालेऽत्र संप्राप्ते दारुणे युगे ॥
यस्तं मिष्टान्नदं पश्येत्प्रातरुत्थाय भक्तितः
sa miṣṭānnamavāpnoti yadi kāmayate dvijāḥ ||
niṣkāmo vā samabhyeti sthānaṃ devasya śūlinaḥ
||59||स मिष्टान्नमवाप्नोति यदि कामयते द्विजाः ॥
निष्कामो वा समभ्येति स्थानं देवस्य शूलिनः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye miṣṭānnadeśvaramāhātmyavarṇanaṃnāmaikacatvāriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 141 ||