kārtikeyotpattivṛttāṃtavarṇanam
sūta uvāca
tathānyāpi ca tatrāsti śaktiḥ pāpapraṇāśinī ||
kārtikeyena nirmuktā hatvā vai tārakaṃ raṇe
||1||तथान्यापि च तत्रास्ति शक्तिः पापप्रणाशिनी ॥
कार्तिकेयेन निर्मुक्ता हत्वा वै तारकं रणे
tathāsti sumahatkuṇḍaṃ svacchodakasamāvṛtam ||
tenaiva nirmitaṃ tatra yaḥ snātvā tāṃ prapūjayet ||
sa pāpānmucyate sadya ājanmamaraṇāṃti kāt
||2||तथास्ति सुमहत्कुण्डं स्वच्छोदकसमावृतम् ॥
तेनैव निर्मितं तत्र यः स्नात्वा तां प्रपूजयेत् ॥
स पापान्मुच्यते सद्य आजन्ममरणांति कात्
ṛṣaya ūcuḥ
kasminkāle vinirmuktā sā śaktistena no vada ||
kimarthaṃ svāminā tatra kiṃprabhāvā vada svayam
||3||कस्मिन्काले विनिर्मुक्ता सा शक्तिस्तेन नो वद ॥
किमर्थं स्वामिना तत्र किंप्रभावा वद स्वयम्
sūta uvāca
purāsīttārakonāma dānavo'tibalānvitaḥ ||
hiraṇyākṣasya dāyādastrailokyasya bhayāvahaḥ
||4||पुरासीत्तारकोनाम दानवोऽतिबलान्वितः ॥
हिरण्याक्षस्य दायादस्त्रैलोक्यस्य भयावहः
sa jñātvā janakaṃ dhvastaṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā ||
tapastepe tatastīvraṃ gokarṇaṃ prāpya parvatam
||5||स ज्ञात्वा जनकं ध्वस्तं विष्णुना प्रभविष्णुना ॥
तपस्तेपे ततस्तीव्रं गोकर्णं प्राप्य पर्वतम्
yāvadvarṣasahasrāṃtaṃ śīrṇaparṇā śanaḥ sthitaḥ ||
dhyāyamāno mahādevaṃ kāyena manasā girā
||6||यावद्वर्षसहस्रांतं शीर्णपर्णा शनः स्थितः ॥
ध्यायमानो महादेवं कायेन मनसा गिरा
varupūjopahāraiśca naivedyairvividhaistataḥ ||
tato varṣasahasrāṃte sa daityo duḥkhasaṃyutaḥ
||7||वरुपूजोपहारैश्च नैवेद्यैर्विविधैस्ततः ॥
ततो वर्षसहस्रांते स दैत्यो दुःखसंयुतः
jñātvā rudramasaṃtuṣṭaṃ tato raudraṃ tapo'karot ||
viniṣkṛttyātmamāṃsāni juhotisma hutāśane
||8||ज्ञात्वा रुद्रमसंतुष्टं ततो रौद्रं तपोऽकरोत् ॥
विनिष्कृत्त्यात्ममांसानि जुहोतिस्म हुताशने
tatastuṣṭo mahādevo vṛṣārūḍha umāpatiḥ ||
sarvaireva gaṇaiḥ sārdhaṃ tasya saṃdarśanaṃ yayau
||9||ततस्तुष्टो महादेवो वृषारूढ उमापतिः ॥
सर्वैरेव गणैः सार्धं तस्य संदर्शनं ययौ
tatra provāca saṃhṛṣṭastāranādena nādayan ||
diśaḥ sarvā mahādevo harṣa gadgadayā girā
||10||तत्र प्रोवाच संहृष्टस्तारनादेन नादयन् ॥
दिशः सर्वा महादेवो हर्ष गद्गदया गिरा
bhobhostāraka tuṣṭo'smi sāhasaṃ medṛśaṃ kuru ||
prārthayasva mano'bhīṣṭaṃ yena te pradadāmyaham
||11||भोभोस्तारक तुष्टोऽस्मि साहसं मेदृशं कुरु ॥
प्रार्थयस्व मनोऽभीष्टं येन ते प्रददाम्यहम्
tāraka uvāca
ajeyaḥ sarvadevānāṃ tvatprasādādahaṃ vibho ||
yathā bhavāmi saṃgrāme tvāṃ vihāya tathā kuru
||12||अजेयः सर्वदेवानां त्वत्प्रसादादहं विभो ॥
यथा भवामि संग्रामे त्वां विहाय तथा कुरु
bhagavānuvāca
matprasādādasaṃdigdhaṃ sarvametadbhaviṣyati ||
tvayā yatprārthitaṃ daitya tvameko balavāniha
||13||मत्प्रसादादसंदिग्धं सर्वमेतद्भविष्यति ॥
त्वया यत्प्रार्थितं दैत्य त्वमेको बलवानिह
evamuktvā mahādevaḥ svameva bhavanaṃ gataḥ ||
tārakaścāpi saṃhṛṣṭastathaivanija mandiram
||14||एवमुक्त्वा महादेवः स्वमेव भवनं गतः ॥
तारकश्चापि संहृष्टस्तथैवनिज मन्दिरम्
tato dānavasainyena mahatā parivāritaḥ ||
gataḥ śakrapurīṃ yoddhuṃ vikhyātāmamarāvatīm
||15||ततो दानवसैन्येन महता परिवारितः ॥
गतः शक्रपुरीं योद्धुं विख्याताममरावतीम्
athābhavanmahāyuddhaṃ devānāṃ dānavaiḥ saha ||
yāvadvarṣasahasrāṃte mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam
||16||अथाभवन्महायुद्धं देवानां दानवैः सह ॥
यावद्वर्षसहस्रांते मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्
tatrābhavatkṣayo nityaṃ devānāṃ raṇamūrdhani ||
vijayo dānavānāṃ ca prasādācchūlapā ṇinaḥ
||17||तत्राभवत्क्षयो नित्यं देवानां रणमूर्धनि ॥
विजयो दानवानां च प्रसादाच्छूलपा णिनः
tataścakrurupāyāṃste vijayāya divaukasaḥ ||
varmāṇi suvicitrāṇi yantrāṇi parikhāstathā
||18||ततश्चक्रुरुपायांस्ते विजयाय दिवौकसः ॥
वर्माणि सुविचित्राणि यन्त्राणि परिखास्तथा
anyānyapi śarīrasya rakṣaṇārthaṃ prayatnataḥ ||
tathaiva yodhamukhyānāṃ viśeṣāddvijasattamāḥ
||19||अन्यान्यपि शरीरस्य रक्षणार्थं प्रयत्नतः ॥
तथैव योधमुख्यानां विशेषाद्द्विजसत्तमाः
sasṛjuste surādhīśā dānavebhyo divāniśam
||20||ससृजुस्ते सुराधीशा दानवेभ्यो दिवानिशम्
mudgarā bhiṃḍipālāśca śataghnyo'tha vareṣavaḥ ||
prāsāḥ kuntāśca bhallāśca tasminkāle vinirmitāḥ ||
viśeṣāhavasaṃbandhavyūhānāṃ prakriyāśca yāḥ
||21||मुद्गरा भिंडिपालाश्च शतघ्न्योऽथ वरेषवः ॥
प्रासाः कुन्ताश्च भल्लाश्च तस्मिन्काले विनिर्मिताः ॥
विशेषाहवसंबन्धव्यूहानां प्रक्रियाश्च याः
tathānyāni vicitrāṇi kūṭayuddhānyanekaśaḥ ||
bhīṣikāḥ kuhakāścaiva śakrajālāni kṛtsnaśaḥ
||22||तथान्यानि विचित्राणि कूटयुद्धान्यनेकशः ॥
भीषिकाः कुहकाश्चैव शक्रजालानि कृत्स्नशः
na ca te vijayaṃ prāpustathāpi dvijasattamāḥ ||
dānavebhyo mahāyuddhe prahārairjarjarīkṛtāḥ
||23||न च ते विजयं प्रापुस्तथापि द्विजसत्तमाः ॥
दानवेभ्यो महायुद्धे प्रहारैर्जर्जरीकृताः
atha prāha sahasrākṣo bhayatrasto bṛhaspatim ||
dinedine vayaṃ daityairvijayāmo dvijottama
||24||अथ प्राह सहस्राक्षो भयत्रस्तो बृहस्पतिम् ॥
दिनेदिने वयं दैत्यैर्विजयामो द्विजोत्तम
yathāyathā raṇārthāya sadupāyānkaromyaham ||
tathātathā parābhūtirjāyate me mahāhave
||25||यथायथा रणार्थाय सदुपायान्करोम्यहम् ॥
तथातथा पराभूतिर्जायते मे महाहवे
tadupāyaṃ surācārya svabuddhyā tvaṃ pracintaya ||
yena me syājjayo yuddhe tava kīrtiraninditā 0
||26||तदुपायं सुराचार्य स्वबुद्ध्या त्वं प्रचिन्तय ॥
येन मे स्याज्जयो युद्धे तव कीर्तिरनिन्दिता ०
sūta uvāca
tato bṛhaspatiḥ prāha ciraṃ dhyātvā śacīpatim ||
prahṛṣṭavadano jñātvā jayopāyaṃ mahāhave
||27||ततो बृहस्पतिः प्राह चिरं ध्यात्वा शचीपतिम् ॥
प्रहृष्टवदनो ज्ञात्वा जयोपायं महाहवे
mayā śakra parijñātaḥ sa upāyo mahāhave ||
jīyante śatravo yena līlayaivāpi bhūriśaḥ
||28||मया शक्र परिज्ञातः स उपायो महाहवे ॥
जीयन्ते शत्रवो येन लीलयैवापि भूरिशः
yadābhīṣṭaṃ varaṃ tena prārthitastripurāṃtakaḥ ||
tadaivaṃ vacanaṃ prāha praṇipatya muhurmuhuḥ
||29||यदाभीष्टं वरं तेन प्रार्थितस्त्रिपुरांतकः ॥
तदैवं वचनं प्राह प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः
ajeyaḥ sarvadevānāṃ tvatprasādādahaṃ vibho ||
yathā bhavāmi saṃgrāme tvāṃ vihāya tathā kuru ||
6.70.30 na taṃ svayaṃ mahādevaḥ svaśiṣyaṃ sūdayiṣyati ||
viṣavṛkṣamapi sthāpya kaśchinatti punaḥ svayam
||31||अजेयः सर्वदेवानां त्वत्प्रसादादहं विभो ॥
यथा भवामि संग्रामे त्वां विहाय तथा कुरु ॥
६.७०.३० न तं स्वयं महादेवः स्वशिष्यं सूदयिष्यति ॥
विषवृक्षमपि स्थाप्य कश्छिनत्ति पुनः स्वयम्
yo vai pitā sa putraḥ syācchrutivākyamidaṃ smṛtam ||
tasmājjanayatu kṣipraṃ harastannāśakṛtsutam
||32||यो वै पिता स पुत्रः स्याच्छ्रुतिवाक्यमिदं स्मृतम् ॥
तस्माज्जनयतु क्षिप्रं हरस्तन्नाशकृत्सुतम्
yena senādhipatye taṃ viniyojya mahāhavam ||
kurmo daityaiḥ samaṃ śastraiḥ prāpnuyāma tato jayam
||33||येन सेनाधिपत्ये तं विनियोज्य महाहवम् ॥
कुर्मो दैत्यैः समं शस्त्रैः प्राप्नुयाम ततो जयम्
eṣa eva upāyo'tra mayā te parikīrtitaḥ ||
vijayāya sahasrākṣa nānyo'sti bhuvanatraye
||34||एष एव उपायोऽत्र मया ते परिकीर्तितः ॥
विजयाय सहस्राक्ष नान्योऽस्ति भुवनत्रये
tato devagaṇaiḥ sarvaiḥ sametaḥ pākaśāsanaḥ ||
tamarthaṃ proktavāñchaṃbhuṃ vinayāvanataḥ sthitaḥ
||35||ततो देवगणैः सर्वैः समेतः पाकशासनः ॥
तमर्थं प्रोक्तवाञ्छंभुं विनयावनतः स्थितः
sutasya jananārthāya kuru yatnaṃ vṛṣadhvaja ||
yena senādhipatye taṃ yojayāmi divaukasām
||36||सुतस्य जननार्थाय कुरु यत्नं वृषध्वज ॥
येन सेनाधिपत्ये तं योजयामि दिवौकसाम्
prāpnomyahaṃ ca saṃgrāme vijayaṃ tvatprasādataḥ ||
nihatya dānavānsarvāṃstārakeṇa samanvitān
||37||प्राप्नोम्यहं च संग्रामे विजयं त्वत्प्रसादतः ॥
निहत्य दानवान्सर्वांस्तारकेण समन्वितान्
nānyathā vijayo me syātsaṃgrāme dānavaiḥ saha ||
iti māṃ prāha devejyo jñātvā samyaṅmahāmatiḥ
||38||नान्यथा विजयो मे स्यात्संग्रामे दानवैः सह ॥
इति मां प्राह देवेज्यो ज्ञात्वा सम्यङ्महामतिः
athovāca vihasyoccaiḥ śaṃkarastridaśeśvaram ||
kariṣyāmi vacaḥ kṣipraṃ tava śakra na saṃśayaḥ
||39||अथोवाच विहस्योच्चैः शंकरस्त्रिदशेश्वरम् ॥
करिष्यामि वचः क्षिप्रं तव शक्र न संशयः
putramutpādayiṣyāmi sarvadaityavināśakam ||
yaṃ tvaṃ senāpatiṃ kṛtvā jayaṃ prāpsyasi sarvadā
||40||पुत्रमुत्पादयिष्यामि सर्वदैत्यविनाशकम् ॥
यं त्वं सेनापतिं कृत्वा जयं प्राप्स्यसि सर्वदा
evamuktvā mahādevo gatvā kailāsa parvatam ||
gauryā samaṃ tataścakre kāmadharmaṃ yathocitam
||41||एवमुक्त्वा महादेवो गत्वा कैलास पर्वतम् ॥
गौर्या समं ततश्चक्रे कामधर्मं यथोचितम्
hāvairbhāvaiḥ samopetaṃ hāsyairanyaistadātmikaiḥ ||
yāvadvarṣasahasrāṃtaṃ divyaṃ caiva nimeṣavat
||42||हावैर्भावैः समोपेतं हास्यैरन्यैस्तदात्मिकैः ॥
यावद्वर्षसहस्रांतं दिव्यं चैव निमेषवत्
atha devagaṇāḥ sarve bhayasaṃtrastamānasāḥ ||
cakrurmaṃtraṃ tadarthaṃ hi tārakeṇa prapīḍitāḥ
||43||अथ देवगणाः सर्वे भयसंत्रस्तमानसाः ॥
चक्रुर्मंत्रं तदर्थं हि तारकेण प्रपीडिताः
sahasraṃ vatsarāṇāṃ tu ratāsaktasya śūlinaḥ ||
atikrāṃtaṃ na devānāṃ tena kṛtyaṃ vinirmitam
||44||सहस्रं वत्सराणां तु रतासक्तस्य शूलिनः ॥
अतिक्रांतं न देवानां तेन कृत्यं विनिर्मितम्
tasmādgacchāmahe tatra yatra devo maheśvaraḥ ||
saṃtiṣṭhate samaṃ gauryā kailāse vijane sthitaḥ
||45||तस्माद्गच्छामहे तत्र यत्र देवो महेश्वरः ॥
संतिष्ठते समं गौर्या कैलासे विजने स्थितः
tatastatraiva saṃjagmuḥ sarve devāḥ savāsavāḥ ||
udvahantaḥ parāmārtiṃ tārakārisamudbhavām
||46||ततस्तत्रैव संजग्मुः सर्वे देवाः सवासवाः ॥
उद्वहन्तः परामार्तिं तारकारिसमुद्भवाम्
atha kailāsamāsādya yāvadyāṃti bhavāṃtikam ||
niṣiddhā naṃdinā tāvanna gaṃtavyamataḥ param
||47||अथ कैलासमासाद्य यावद्यांति भवांतिकम् ॥
निषिद्धा नंदिना तावन्न गंतव्यमतः परम्
rahasye bhagavānsārdhaṃ pārvatyā samavasthitaḥ ||
asmākamapi no gamyaṃ tasmāttāvanna gamyatām
||48||रहस्ये भगवान्सार्धं पार्वत्या समवस्थितः ॥
अस्माकमपि नो गम्यं तस्मात्तावन्न गम्यताम्
tatastairvibudhaiḥ sarvaiḥ preṣitastatra cānilaḥ ||
kiṃ karoti mahādevaḥ śīghraṃ vijñāyatāmiti
||49||ततस्तैर्विबुधैः सर्वैः प्रेषितस्तत्र चानिलः ॥
किं करोति महादेवः शीघ्रं विज्ञायतामिति
atha vāyurgatastatra yatrāste bhagavāñchivaḥ ||
gauryā saha ratāsakta ānandaṃ paramaṃ gataḥ
||50||अथ वायुर्गतस्तत्र यत्रास्ते भगवाञ्छिवः ॥
गौर्या सह रतासक्त आनन्दं परमं गतः
atha pracalite śukre sthānādaprāptayonike ||
devena vīkṣito vāyurnātidūre vyavasthitaḥ
||51||अथ प्रचलिते शुक्रे स्थानादप्राप्तयोनिके ॥
देवेन वीक्षितो वायुर्नातिदूरे व्यवस्थितः
tato vrīḍā samopetastatkṣaṇādeva cotthitaḥ ||
bhāvāsaktāṃ priyāṃ tyaktvā mā mottiṣṭhetivādinīm
||52||ततो व्रीडा समोपेतस्तत्क्षणादेव चोत्थितः ॥
भावासक्तां प्रियां त्यक्त्वा मा मोत्तिष्ठेतिवादिनीम्
abravīdatha taṃ vāyuṃ vinayāvanataṃ sthitam ||
kimarthaṃ tvamihāyātaḥ kaccitkṣemaṃ divaukasām
||53||अब्रवीदथ तं वायुं विनयावनतं स्थितम् ॥
किमर्थं त्वमिहायातः कच्चित्क्षेमं दिवौकसाम्
vāyuruvāca
ete śakrādayo devā naṃdinā vinivāritāḥ ||
tārakeṇa hatotsāhāstiṣṭhaṃti girirodhasi
||54||एते शक्रादयो देवा नंदिना विनिवारिताः ॥
तारकेण हतोत्साहास्तिष्ठंति गिरिरोधसि
tasmādetānsamābhāṣya samāśvāsya ca sādaram ||
preṣayasva drutaṃ tatra yatra te dānavāḥ sthitāḥ
||55||तस्मादेतान्समाभाष्य समाश्वास्य च सादरम् ॥
प्रेषयस्व द्रुतं तत्र यत्र ते दानवाः स्थिताः
atha tānāhvayāmāma tatkṣaṇāttripurāṃtakaḥ ||
saṃprāha caviṣaṇṇāsyaḥ kṛtāṃjalipuṭānsthitān
||56||अथ तानाह्वयामाम तत्क्षणात्त्रिपुरांतकः ॥
संप्राह चविषण्णास्यः कृतांजलिपुटान्स्थितान्
śrībhagavānuvāca
yuṣmatkṛte samāraṃbhaḥ putrārthaṃ yo mayā kṛtaḥ ||
svasthānāccalite śukre kṛto moghodya vāyunā
||57||युष्मत्कृते समारंभः पुत्रार्थं यो मया कृतः ॥
स्वस्थानाच्चलिते शुक्रे कृतो मोघोद्य वायुना
etadvīryaṃ mayā dhairyātstaṃbhitaṃ liṃgamadhyagam ||
amoghaṃ tiṣṭhate sarvaṃ kva dadhāmi nivedyatām
||58||एतद्वीर्यं मया धैर्यात्स्तंभितं लिंगमध्यगम् ॥
अमोघं तिष्ठते सर्वं क्व दधामि निवेद्यताम्
yena saṃjāyate putro dānavāṃtakaraḥ paraḥ ||
senānāthaśca yuṣmākaṃ durddharaḥ samare paraiḥ
||59||येन संजायते पुत्रो दानवांतकरः परः ॥
सेनानाथश्च युष्माकं दुर्द्धरः समरे परैः
etatkalpāgnisaṃkāśaṃ dhartuṃ śaknoti nāparaḥ ||
vinā vaiśvānaraṃ tasmāddadhātveṣa sanātanam
||60||एतत्कल्पाग्निसंकाशं धर्तुं शक्नोति नापरः ॥
विना वैश्वानरं तस्माद्दधात्वेष सनातनम्
yena tatra pramuñcāmi sutāya vijayāya ca ||
etadvīryaṃ mahātīvraṃ dvādaśārkasamaprabham
||61||येन तत्र प्रमुञ्चामि सुताय विजयाय च ॥
एतद्वीर्यं महातीव्रं द्वादशार्कसमप्रभम्
atha prāhuḥ surāḥ sarve vahniṃ saṃślāghya sādarāḥ ||
tvaṃ dhārayāgne vaktrāṃte vīryametadbhavodbhavam
||62||अथ प्राहुः सुराः सर्वे वह्निं संश्लाघ्य सादराः ॥
त्वं धारयाग्ने वक्त्रांते वीर्यमेतद्भवोद्भवम्
tataḥ prasārayāmāsa svavaktraṃ pāvako drutam ||
kurvañchakrasamādeśamavikalpena cetasā
||63||ततः प्रसारयामास स्ववक्त्रं पावको द्रुतम् ॥
कुर्वञ्छक्रसमादेशमविकल्पेन चेतसा
śaṃkaro'pyakṣipattatra kāmabāṇaprapīḍitaḥ ||
gaurīṃ bhagavatīṃ dhyāyannānandaṃ paramaṃ gataḥ
||64||शंकरोऽप्यक्षिपत्तत्र कामबाणप्रपीडितः ॥
गौरीं भगवतीं ध्यायन्नानन्दं परमं गतः
pāvako'pi bhṛśaṃ tena kalpāgnisadṛśena ca ||
dahyamāno'kṣipadbhūmau śarastaṃbe suvistare
||65||पावकोऽपि भृशं तेन कल्पाग्निसदृशेन च ॥
दह्यमानोऽक्षिपद्भूमौ शरस्तंबे सुविस्तरे
etasminnaṃtare prāptā bhramamāṇā itastataḥ ||
bhāryāstatra munīnāṃ tāḥ ṣaṇṇāṃ ṣaṭkṛttikāḥ śubhāḥ
||66||एतस्मिन्नंतरे प्राप्ता भ्रममाणा इतस्ततः ॥
भार्यास्तत्र मुनीनां ताः षण्णां षट्कृत्तिकाः शुभाः
tāsāṃ nideśayāmāsa svayameva śatakratuḥ ||
etadbījaṃ trinetrasya paripālyaṃ prayatnataḥ
||67||तासां निदेशयामास स्वयमेव शतक्रतुः ॥
एतद्बीजं त्रिनेत्रस्य परिपाल्यं प्रयत्नतः
atra saṃpatsyate putro dvādaśārkasamaprabhaḥ ||
bhavatīnāmapi prāyaḥ putratvaṃ saṃprayāsyati
||68||अत्र संपत्स्यते पुत्रो द्वादशार्कसमप्रभः ॥
भवतीनामपि प्रायः पुत्रत्वं संप्रयास्यति
iti śrīskāde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgara khaṃḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye kārtikeyotpattivṛttāṃtavarṇanaṃnāma saptatitamo'dhyāyaḥ || 6.70.70 ||