pravṛttāyāṃ śailaputryāṃ mahattapasi dāruṇe
gālava uvāca
pravṛttāyāṃ śailaputryāṃ mahattapasi dāruṇe ||
kandarpeṇa parābhūto vicacāra mahīṃ haraḥ
||1||प्रवृत्तायां शैलपुत्र्यां महत्तपसि दारुणे ॥
कन्दर्पेण पराभूतो विचचार महीं हरः
vṛkṣacchāyāsu tīrtheṣu nadīṣu ca nadeṣu ca ||
jalena siṃcatsvavapuḥ sarvatrāpi maheśvaraḥ
||2||वृक्षच्छायासु तीर्थेषु नदीषु च नदेषु च ॥
जलेन सिंचत्स्ववपुः सर्वत्रापि महेश्वरः
tathāpi kāmākulito na lebhe śarma karhicit ||
ekadā yamunāṃ dṛṣṭvā jalakallolamālinīm
||3||तथापि कामाकुलितो न लेभे शर्म कर्हिचित् ॥
एकदा यमुनां दृष्ट्वा जलकल्लोलमालिनीम्
vigāhituṃ manaścakre tāpārtiṃ śamayanniva ||
kṛṣṇaṃ babhūva tannīraṃ harakāyāgnivahninā
||4||विगाहितुं मनश्चक्रे तापार्तिं शमयन्निव ॥
कृष्णं बभूव तन्नीरं हरकायाग्निवह्निना
dagdhaṃ vigāhanenāśu maṣīprāyaṃ tadā babhau 1|
sā'pi divyavapuḥ pūrvaṃ śyāmā bhūtvā harādyataḥ
||5||दग्धं विगाहनेनाशु मषीप्रायं तदा बभौ १।
साऽपि दिव्यवपुः पूर्वं श्यामा भूत्वा हराद्यतः
stutvā natvā maheśānamuvāca punareva sā ||
prasādaṃ kuru deveśa vaśagāsmi sadā tava
||6||स्तुत्वा नत्वा महेशानमुवाच पुनरेव सा ॥
प्रसादं कुरु देवेश वशगास्मि सदा तव
īśvara uvāca
asmiṃstīrthavarepuṇye yaḥ snāsyati naro bhuvi ||
tasya pāpasahasrāṇi yāsyaṃti vilayaṃ dhruvam 1
||7||अस्मिंस्तीर्थवरेपुण्ये यः स्नास्यति नरो भुवि ॥
तस्य पापसहस्राणि यास्यंति विलयं ध्रुवम् १
haratīrthamiti khyātaṃ puṇyaṃ loke bhaviṣyati ||
ityuktvā tāṃ praṇamyātha tatraivāṃtaradhīyata
||8||हरतीर्थमिति ख्यातं पुण्यं लोके भविष्यति ॥
इत्युक्त्वा तां प्रणम्याथ तत्रैवांतरधीयत
tasyāstīre maheśo'pi kṛtvā rūpaṃ manoharam ||
kāmālayaṃ vādyahastaṃ kṛtapuṃḍraṃ jaṭādharam
||9||तस्यास्तीरे महेशोऽपि कृत्वा रूपं मनोहरम् ॥
कामालयं वाद्यहस्तं कृतपुंड्रं जटाधरम्
svecchayā munigeheṣu darśayatyaṃgacāpalam ||
kvacidgāyati gītāni kvacinnṛtyati chandataḥ
||10||स्वेच्छया मुनिगेहेषु दर्शयत्यंगचापलम् ॥
क्वचिद्गायति गीतानि क्वचिन्नृत्यति छन्दतः
sa ca kruddhyati hasati strīṇāṃ madhyagataḥ kvacit ||
evaṃ vicaratastasya ṛṣipatnyaḥ samaṃtataḥ
||11||स च क्रुद्ध्यति हसति स्त्रीणां मध्यगतः क्वचित् ॥
एवं विचरतस्तस्य ऋषिपत्न्यः समंततः
patyuḥ śuśrūṣaṇaṃ gehe tyaktvā kāryāṇyapi kṣaṇāt ||
tameva manasā cakruḥ patirūpeṇa mohitāḥ
||12||पत्युः शुश्रूषणं गेहे त्यक्त्वा कार्याण्यपि क्षणात् ॥
तमेव मनसा चक्रुः पतिरूपेण मोहिताः
bhramaṃtyaścaiva hāsyāni cakrustā api yoṣitaḥ ||
tatastu munayo dṛṣṭvā tāsāṃ duḥśīlabhāvanām
||13||भ्रमंत्यश्चैव हास्यानि चक्रुस्ता अपि योषितः ॥
ततस्तु मुनयो दृष्ट्वा तासां दुःशीलभावनाम्
cukrudhurmunayaḥ sarve rūpaṃ tasya manoharam ||
gṛhyatāṃ hanyatāmeṣa ko'yaṃ duṣṭa upāgataḥ
||14||चुक्रुधुर्मुनयः सर्वे रूपं तस्य मनोहरम् ॥
गृह्यतां हन्यतामेष कोऽयं दुष्ट उपागतः
iti te gṛhya kāṣṭhāni yadopasthe yayustadā ||
palāyitaḥ sa bahudhā bhayātteṣāṃ mahātmanām
||15||इति ते गृह्य काष्ठानि यदोपस्थे ययुस्तदा ॥
पलायितः स बहुधा भयात्तेषां महात्मनाम्
yo jīvakalayā viśvaṃ vyāpya tiṣṭhati dehinām ||
na jñāyate na ca grāhyo na bhedyaścāpi jāyate
||16||यो जीवकलया विश्वं व्याप्य तिष्ठति देहिनाम् ॥
न ज्ञायते न च ग्राह्यो न भेद्यश्चापि जायते
na śekuste yadā sarve grahītuṃ taṃ maheśvaram ||
tadā śivaṃ prakupitā śepuritthaṃ dvijātayaḥ
||17||न शेकुस्ते यदा सर्वे ग्रहीतुं तं महेश्वरम् ॥
तदा शिवं प्रकुपिता शेपुरित्थं द्विजातयः
yasmālliṃgārthamāgatya hyāśramāṃścoravatkṛtam ||
paradārāpaharaṇaṃ talliṅgaṃ patatāṃ bhuvi
||18||यस्माल्लिंगार्थमागत्य ह्याश्रमांश्चोरवत्कृतम् ॥
परदारापहरणं तल्लिङ्गं पततां भुवि
sadya eva hi śāpaṃ tvaṃ duṣṭaṃ prāpnuhi tāpasa ||
evamukte sa śāpāgnirvajrarūpadharo mahān
||19||सद्य एव हि शापं त्वं दुष्टं प्राप्नुहि तापस ॥
एवमुक्ते स शापाग्निर्वज्ररूपधरो महान्
talligaṃ dhūrjaṭeśchittvā pātayāmāsa bhūtale ||
rudhiraughaparivyāpto mumoha bhagavānvibhuḥ
||20||तल्लिगं धूर्जटेश्छित्त्वा पातयामास भूतले ॥
रुधिरौघपरिव्याप्तो मुमोह भगवान्विभुः
vedanārttojjvalavapurmahāśāpābhibhūtadhīḥ ||
taṃ tathā patitaṃ dṛṣṭvā ta ājagmurmaharṣayaḥ
||21||वेदनार्त्तोज्ज्वलवपुर्महाशापाभिभूतधीः ॥
तं तथा पतितं दृष्ट्वा त आजग्मुर्महर्षयः
ākāśe sarvabhūtāni tresurviśvaṃ cacāla ha ||
devāśca vyākulā jātā mahābhayamupāgatāḥ
||22||आकाशे सर्वभूतानि त्रेसुर्विश्वं चचाल ह ॥
देवाश्च व्याकुला जाता महाभयमुपागताः
jñātvā viprā maheśānaṃ pīḍitā hṛdaye'bhavan ||
śuśucurbhṛśaduḥkhārtā daivaṃ hi balavattaram
||23||ज्ञात्वा विप्रा महेशानं पीडिता हृदयेऽभवन् ॥
शुशुचुर्भृशदुःखार्ता दैवं हि बलवत्तरम्
kiṃ kṛtaṃ bhagavāneṣa devairapi sa sevyate ||
sākṣī sarvasya jagato'smābhirnaivopalakṣitaḥ
||24||किं कृतं भगवानेष देवैरपि स सेव्यते ॥
साक्षी सर्वस्य जगतोऽस्माभिर्नैवोपलक्षितः
vayaṃ mūḍhadhiyaḥ pāpāḥ paramajñānadurbalāḥ ||
kathamasmābhiryasyātmā śrutaśca na niveditaḥ
||25||वयं मूढधियः पापाः परमज्ञानदुर्बलाः ॥
कथमस्माभिर्यस्यात्मा श्रुतश्च न निवेदितः
mayedṛśo gṛhasthāya hyātmā'yaṃ na niveditaḥ ||
nirvikāro nirviṣayo nirīho nirupadravaḥ
||26||मयेदृशो गृहस्थाय ह्यात्माऽयं न निवेदितः ॥
निर्विकारो निर्विषयो निरीहो निरुपद्रवः
nirmamo nirahaṃkāro yaḥ śaṃbhurnopalakṣitaḥ ||
yasya lokā ime sarve dehe tiṣṭhaṃti madhyagāḥ
||27||निर्ममो निरहंकारो यः शंभुर्नोपलक्षितः ॥
यस्य लोका इमे सर्वे देहे तिष्ठंति मध्यगाः
sa eṣa jagatāṃ svāmī haro'smābhirna vīkṣitaḥ ||
ityuktvā te hyupaviṣṭā yāvattatra samāgatāḥ
||28||स एष जगतां स्वामी हरोऽस्माभिर्न वीक्षितः ॥
इत्युक्त्वा ते ह्युपविष्टा यावत्तत्र समागताः
tāndṛṣṭvā sahasā trastaḥ punareva maheśvaraḥ ||
vipraśāpabhayānnaṣṭastripurārirdivaṃ yayau
||29||तान्दृष्ट्वा सहसा त्रस्तः पुनरेव महेश्वरः ॥
विप्रशापभयान्नष्टस्त्रिपुरारिर्दिवं ययौ
surabhiṃ gāṃ ca goloke tāṃ tuṣṭāva susaṃyataḥ 1|
sṛṣṭisthiti vināśānāṃ kartryai mātre namonamaḥ
||30||सुरभिं गां च गोलोके तां तुष्टाव सुसंयतः १।
सृष्टिस्थिति विनाशानां कर्त्र्यै मात्रे नमोनमः
yā tvaṃ rasamayairbhāvairāpyāyasi bhūtalam ||
devānāṃ ca tathāsaṃghānpitṝṇāmapi vai gaṇān ||
sarvai rjñātā rasābhijñairmadhurāsvādadāyinī ||
tvayā viśvamidaṃ sarvaṃ balasnehasamanvitam
||32||या त्वं रसमयैर्भावैराप्यायसि भूतलम् ॥
देवानां च तथासंघान्पितॄणामपि वै गणान् ॥
सर्वै र्ज्ञाता रसाभिज्ञैर्मधुरास्वाददायिनी ॥
त्वया विश्वमिदं सर्वं बलस्नेहसमन्वितम्
tvaṃ mātā sarvarudrāṇāṃ vasūnāṃ duhitā tathā ||
ādityānāṃ svasā caiva tuṣṭā vāṃcchitasiddhidā
||33||त्वं माता सर्वरुद्राणां वसूनां दुहिता तथा ॥
आदित्यानां स्वसा चैव तुष्टा वांच्छितसिद्धिदा
tvaṃ dhṛtistvaṃ tathā puṣṭistvaṃ svāhā tvaṃ svadhā tathā ||
ṛddhiḥ siddhistathā lakṣmīrdhṛtiḥ kīrti stathā matiḥ
||34||त्वं धृतिस्त्वं तथा पुष्टिस्त्वं स्वाहा त्वं स्वधा तथा ॥
ऋद्धिः सिद्धिस्तथा लक्ष्मीर्धृतिः कीर्ति स्तथा मतिः
kāṃtirlajjā mahāmāyā śraddhā sarvārthasādhinī ||
tvayā virahitaṃ kiṃcinnāsti tribhuvaneṣvapi
||35||कांतिर्लज्जा महामाया श्रद्धा सर्वार्थसाधिनी ॥
त्वया विरहितं किंचिन्नास्ति त्रिभुवनेष्वपि
vahnestṛptipradātrī ca devādīnām ca tṛptidā ||
tvayā sarvamidaṃ vyāptaṃ jagatsthāvarajaṃgamam
||36||वह्नेस्तृप्तिप्रदात्री च देवादीनाम् च तृप्तिदा ॥
त्वया सर्वमिदं व्याप्तं जगत्स्थावरजंगमम्
pādāste vedāścatvāraḥ samudrāḥ stanatāṃ yayuḥ ||
caṃdrārkau locane yasyā romāgreṣu ca devatāḥ
||37||पादास्ते वेदाश्चत्वारः समुद्राः स्तनतां ययुः ॥
चंद्रार्कौ लोचने यस्या रोमाग्रेषु च देवताः
śṛṅgayoḥ parvatāḥ sarve karṇayorvāyavastathā ||
nābhau caivāmṛtaṃ devi pātālāni khurāstathā
||38||शृङ्गयोः पर्वताः सर्वे कर्णयोर्वायवस्तथा ॥
नाभौ चैवामृतं देवि पातालानि खुरास्तथा
skandhe ca bhagavānbrahmā mastakasthaḥ sadāśivaḥ ||
hṛddeśe ca sthito viṣṇuḥ pucchāgre pannagāstathā
||39||स्कन्धे च भगवान्ब्रह्मा मस्तकस्थः सदाशिवः ॥
हृद्देशे च स्थितो विष्णुः पुच्छाग्रे पन्नगास्तथा
śakṛtsthā vasavaḥ sarve sādhyā mūtrasthitāstava ||
sarve yajñā hyasthideśe kinnarā guhyasaṃsthitāḥ
||40||शकृत्स्था वसवः सर्वे साध्या मूत्रस्थितास्तव ॥
सर्वे यज्ञा ह्यस्थिदेशे किन्नरा गुह्यसंस्थिताः
pitṝṇāṃ ca gaṇāḥ sarve puraḥsthā bhāṃti sarvadā ||
sarve yakṣā bhāladeśe kinnarāśca kapolayoḥ
||41||पितॄणां च गणाः सर्वे पुरःस्था भांति सर्वदा ॥
सर्वे यक्षा भालदेशे किन्नराश्च कपोलयोः
sarvadevamayī tvaṃ hi sarvabhūtavivṛddhidā ||
sarvalokahitā nityaṃ mama dehahitā bhava
||42||सर्वदेवमयी त्वं हि सर्वभूतविवृद्धिदा ॥
सर्वलोकहिता नित्यं मम देहहिता भव
praṇatastava deveśi pūjaye tvāṃ sadā'naghe ||
staumi viśvārtihantrīṃ tvāṃ prasannā varadā bhava
||43||प्रणतस्तव देवेशि पूजये त्वां सदाऽनघे ॥
स्तौमि विश्वार्तिहन्त्रीं त्वां प्रसन्ना वरदा भव
vipraśāpāgninā dagdhaṃ śarīraṃ mama śobhane ||
svatejasā punaḥ karttumarhasyamṛtasaṃbhave
||44||विप्रशापाग्निना दग्धं शरीरं मम शोभने ॥
स्वतेजसा पुनः कर्त्तुमर्हस्यमृतसंभवे
ityuktvā tā parikramya tasyā dehe layaṃ gataḥ ||
sā'pi garbhe dadhārātha surabhistadanantaram
||45||इत्युक्त्वा ता परिक्रम्य तस्या देहे लयं गतः ॥
साऽपि गर्भे दधाराथ सुरभिस्तदनन्तरम्
kālātikramayogena sarvavyākulatāṃ yayau ||
yasminpranaṣṭe deveśe vipraśāpabhayāvṛte
||46||कालातिक्रमयोगेन सर्वव्याकुलतां ययौ ॥
यस्मिन्प्रनष्टे देवेशे विप्रशापभयावृते
devā mahārtiṃ prayayuścacāla pṛthivī tathā ||
caṃdrārkau niṣprabhau caiva vāyuruccaṇḍa eva ca
||47||देवा महार्तिं प्रययुश्चचाल पृथिवी तथा ॥
चंद्रार्कौ निष्प्रभौ चैव वायुरुच्चण्ड एव च
samudrāḥ kṣobhamaga maṃstasminkāle dvijottama
||48||समुद्राः क्षोभमग मंस्तस्मिन्काले द्विजोत्तम
yasmiñjagatsthāvarajaṃgamādikaṃ kāle layaṃ prāpya punaḥ prarohati ||
tasminpranaṣṭe dvijaśāpapīḍite jayaddhataprāya mavartata kṣaṇāt
||49||यस्मिञ्जगत्स्थावरजंगमादिकं काले लयं प्राप्य पुनः प्ररोहति ॥
तस्मिन्प्रनष्टे द्विजशापपीडिते जयद्धतप्राय मवर्तत क्षणात्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śeṣaśāyyupākhyāne brahmanāradasaṃvāde cāturmāsyamāhātmye haraśāpo nāmāṣṭapaṃcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 258 ||