chāndogyabrāhmaṇakanyāvṛttāntavarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
śūdrī ca brāhmaṇī cāpi ye tvayā parikīrtite ||
hāṭakeśvaraje kṣetre tīrthadvayamanuttamam
||1||शूद्री च ब्राह्मणी चापि ये त्वया परिकीर्तिते ॥
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तीर्थद्वयमनुत्तमम्
tatkathaṃ tatra saṃjātaṃ kena vā tadvinirmitam ||
etacca sarvamācakṣva vistareṇa mahāmate
||2||तत्कथं तत्र संजातं केन वा तद्विनिर्मितम् ॥
एतच्च सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामते
pādukābhyāṃ samutpattiḥ śrutā'smābhiḥ purā tava ||
vada taccāpi māhātmyaṃ tābhyāṃ caiva samudbhavam
||3||पादुकाभ्यां समुत्पत्तिः श्रुताऽस्माभिः पुरा तव ॥
वद तच्चापि माहात्म्यं ताभ्यां चैव समुद्भवम्
sūta uvāca
purāsīnnāgaro vipraśchāṃdogya iti viśrutaḥ ||
yasyā'nvaye'pi viprendrāśchāndogyā iti viśrutāḥ
||4||पुरासीन्नागरो विप्रश्छांदोग्य इति विश्रुतः ॥
यस्याऽन्वयेऽपि विप्रेन्द्राश्छान्दोग्या इति विश्रुताः
sāmavedavidastasya gṛhasthāśramadharmiṇaḥ ||
paścime vayasi prāpte kanyā jātā suśobhanā
||5||सामवेदविदस्तस्य गृहस्थाश्रमधर्मिणः ॥
पश्चिमे वयसि प्राप्ते कन्या जाता सुशोभना
sarvairapi guṇairyuktā sarvalakṣaṇa lakṣitā ||
saptaraktā trigaṃbhīrā pañcasūkṣmā'bṛhatkaṭiḥ
||6||सर्वैरपि गुणैर्युक्ता सर्वलक्षण लक्षिता ॥
सप्तरक्ता त्रिगंभीरा पञ्चसूक्ष्माऽबृहत्कटिः
padmapatraviśālākṣī laṃbakeśī suśobhanā ||
biṃboṣṭhī hrasvalomā ca pūrṇacandrasamaprabhā
||7||पद्मपत्रविशालाक्षी लंबकेशी सुशोभना ॥
बिंबोष्ठी ह्रस्वलोमा च पूर्णचन्द्रसमप्रभा
tasyā nāma pitā cakre brāhmaṇīti dvijottamāḥ ||
yasmātsā brāhmaṇairdattā maṇḍapānte supūjitaiḥ
||8||तस्या नाम पिता चक्रे ब्राह्मणीति द्विजोत्तमाः ॥
यस्मात्सा ब्राह्मणैर्दत्ता मण्डपान्ते सुपूजितैः
paścime vayasi prāpte apatyarahitasya ca ||
vavṛdhe sā ca tanvaṅgī candralekhā yathā tathā
||9||पश्चिमे वयसि प्राप्ते अपत्यरहितस्य च ॥
ववृधे सा च तन्वङ्गी चन्द्रलेखा यथा तथा
śuklapakṣe tu saṃprāpte janalocanatuṣṭidā ||
yasminnahani saṃjātā chāndogyasya mahātmanaḥ ||
ānartādhipatestasmiṃstādṛgrūpā sutā'bhavat
||10||शुक्लपक्षे तु संप्राप्ते जनलोचनतुष्टिदा ॥
यस्मिन्नहनि संजाता छान्दोग्यस्य महात्मनः ॥
आनर्ताधिपतेस्तस्मिंस्तादृग्रूपा सुताऽभवत्
yasyāḥ kāyaprabhaugheṇa sarvaṃ tatsūtikāgṛham ||
niśāgame'pi saṃjātaṃ ratnaughairiva suprabham ||
tatastasyāḥ pitā nāma cakre ratnavatīti ca
||11||यस्याः कायप्रभौघेण सर्वं तत्सूतिकागृहम् ॥
निशागमेऽपि संजातं रत्नौघैरिव सुप्रभम् ॥
ततस्तस्याः पिता नाम चक्रे रत्नवतीति च
atha sakhyaṃ samāpannā brāhmaṇyā saha sā śubhā ||
nairantaryeṇa tābhyāṃ ca viyogo naiva jāyate
||12||अथ सख्यं समापन्ना ब्राह्मण्या सह सा शुभा ॥
नैरन्तर्येण ताभ्यां च वियोगो नैव जायते
ekāśanaṃ tathā śayyā ekānnena ca bhojanam ||
aṣṭame'bde ca saṃjāte pitā tasyā dvijottamāḥ
||13||एकाशनं तथा शय्या एकान्नेन च भोजनम् ॥
अष्टमेऽब्दे च संजाते पिता तस्या द्विजोत्तमाः
vivāhaṃ cintayāmāsa pradānāya vare tathā ||
sā jñātvā ceṣṭitaṃ tasya piturduḥkhasamanvitā
||14||विवाहं चिन्तयामास प्रदानाय वरे तथा ॥
सा ज्ञात्वा चेष्टितं तस्य पितुर्दुःखसमन्विता
sakhyā viyogabhītā ca proce ratnavatī tadā ||
aśrupūrṇekṣaṇā dīnā bāṣpagadgadayā girā
||15||सख्या वियोगभीता च प्रोचे रत्नवती तदा ॥
अश्रुपूर्णेक्षणा दीना बाष्पगद्गदया गिरा
sakhi tāto vivāhaṃ me prakariṣyati sāṃpratam ||
vivāhitāyāśca sakhyaṃ na bhaviṣyati karhicit
||16||सखि तातो विवाहं मे प्रकरिष्यति सांप्रतम् ॥
विवाहितायाश्च सख्यं न भविष्यति कर्हिचित्
vajrapātopamaṃ vākyaṃ tasyāḥ śrutvā sakhī ca sā ||
ruroda kaṇṭhamāśliṣya snehavyākulitendriyā
||17||वज्रपातोपमं वाक्यं तस्याः श्रुत्वा सखी च सा ॥
रुरोद कण्ठमाश्लिष्य स्नेहव्याकुलितेन्द्रिया
atha tadruditaṃ śrutvā mātā tasyā mṛgāvatī ||
sasaṃbhramā samāgatya vākyametaduvāca ha
||18||अथ तद्रुदितं श्रुत्वा माता तस्या मृगावती ॥
ससंभ्रमा समागत्य वाक्यमेतदुवाच ह
kimarthaṃ rudyate putri kena te vipriyaṃ kṛtam ||
karomi nigrahaṃ yena tasyādyaiva durātmanaḥ
||19||किमर्थं रुद्यते पुत्रि केन ते विप्रियं कृतम् ॥
करोमि निग्रहं येन तस्याद्यैव दुरात्मनः
ratnavatyuvāca
śṛṇu me supriyātīva brāhmaṇī prāṇasaṃmatā ||
vivāhaṃ prāpya kalyāṇī prayāsyati patergṛham
||2||शृणु मे सुप्रियातीव ब्राह्मणी प्राणसंमता ॥
विवाहं प्राप्य कल्याणी प्रयास्यति पतेर्गृहम्
anayā rahitāhaṃ ca na jīvāmi kathaṃcana ||
etasmātkāraṇāddevi prarodimi suduḥkhitā
||21||अनया रहिताहं च न जीवामि कथंचन ॥
एतस्मात्कारणाद्देवि प्ररोदिमि सुदुःखिता
mṛgāvatyuvāca
yadyevaṃ putri yatra tvaṃ prayāsyasi patergṛhe ||
tasya rājñastu yo vipraḥ paurohitye vyavasthitaḥ
||22||यद्येवं पुत्रि यत्र त्वं प्रयास्यसि पतेर्गृहे ॥
तस्य राज्ञस्तु यो विप्रः पौरोहित्ये व्यवस्थितः
tasya putrāya dāsyāmi sakhīmenāṃ tava priyām ||
tatrāpi yena te saṃgo bhaviṣyatyanayā saha
||23||तस्य पुत्राय दास्यामि सखीमेनां तव प्रियाम् ॥
तत्रापि येन ते संगो भविष्यत्यनया सह
evamuktvā tato rājñī chādogyaṃ dvijasattamam ||
samānīyābravīdenaṃ vinayāvanatā sthitā
||24||एवमुक्त्वा ततो राज्ञी छादोग्यं द्विजसत्तमम् ॥
समानीयाब्रवीदेनं विनयावनता स्थिता
iyaṃ tava sutā brahmansutāyā mama supriyā ||
na viyogaṃ sahatyasyā muhūrtamapi bhāminī
||258||इयं तव सुता ब्रह्मन्सुताया मम सुप्रिया ॥
न वियोगं सहत्यस्या मुहूर्तमपि भामिनी
tathā tava sutāyāśca suteyaṃ mama supriyā ||
tasmātkuru vaco mahyaṃ yacca vakṣyāmi suvrata
||26||तथा तव सुतायाश्च सुतेयं मम सुप्रिया ॥
तस्मात्कुरु वचो मह्यं यच्च वक्ष्यामि सुव्रत
yasya me dīyate kanyā kadācinnṛpateriyam ||
purodhāstasya yo viprastasmai deyā nijā sutā
||27||यस्य मे दीयते कन्या कदाचिन्नृपतेरियम् ॥
पुरोधास्तस्य यो विप्रस्तस्मै देया निजा सुता
yena na syānmitho bhedastābhyāṃ dvijavarottama ||
ekasthāne sthitābhyāṃ ca prasā dāttava sattama
||28||येन न स्यान्मिथो भेदस्ताभ्यां द्विजवरोत्तम ॥
एकस्थाने स्थिताभ्यां च प्रसा दात्तव सत्तम
chāṃdogya uvāca
nāgaro nāgaraṃ muktvā yo'nyasmai saṃprayacchati ||
kanyakāṃ yaḥ pragṛhṇāti vivāhārthaṃ kathaṃcana
||29||नागरो नागरं मुक्त्वा योऽन्यस्मै संप्रयच्छति ॥
कन्यकां यः प्रगृह्णाति विवाहार्थं कथंचन
sa paṃktidūṣakaḥ pāpānnāgaro na bhavediha ||
tasmānnāhaṃ pradāsyāmi kathaṃcinnijakanyakām ||
anyasmai nāgaraṃ muktvā niścayo'yaṃ mayā kṛtaḥ
||30||स पंक्तिदूषकः पापान्नागरो न भवेदिह ॥
तस्मान्नाहं प्रदास्यामि कथंचिन्निजकन्यकाम् ॥
अन्यस्मै नागरं मुक्त्वा निश्चयोऽयं मया कृतः
brāhmaṇyuvāca
nāhaṃ patiṃ prayāsyāmi kumārī brahmacāriṇī ||
deyā priyā sakhī yatra tāvadyāsyāmi tatra ca
||31||नाहं पतिं प्रयास्यामि कुमारी ब्रह्मचारिणी ॥
देया प्रिया सखी यत्र तावद्यास्यामि तत्र च
yadi tāta balānmahyaṃ vivāhaṃ tvaṃ kariṣyasi ||
viṣaṃ vā bhakṣayiṣyāmi sādhayiṣyāmi pāvakam
||32||यदि तात बलान्मह्यं विवाहं त्वं करिष्यसि ॥
विषं वा भक्षयिष्यामि साधयिष्यामि पावकम्
śastreṇa vā haniṣyāmi svadehaṃ tāta niścayam ||
evaṃ jñātvā tu tāta tvaṃ yatkṣamaṃ tatsamācara
||33||शस्त्रेण वा हनिष्यामि स्वदेहं तात निश्चयम् ॥
एवं ज्ञात्वा तु तात त्वं यत्क्षमं तत्समाचर
sūta uvāca
tasyāstaṃ niścayaṃ jñātvā sa vipro duḥkhasaṃyutaḥ ||
strīhatyāpāpa bhītastu tāṃ tyaktvā svagṛhaṃ yayau
||34||तस्यास्तं निश्चयं ज्ञात्वा स विप्रो दुःखसंयुतः ॥
स्त्रीहत्यापाप भीतस्तु तां त्यक्त्वा स्वगृहं ययौ
sāpi reme tayā sārdhaṃ ratnavatyā dvijottamāḥ ||
saṃhṛṣṭahṛdayā nityaṃ saṃtyaktapitṛsauhṛdā
||35||सापि रेमे तया सार्धं रत्नवत्या द्विजोत्तमाः ॥
संहृष्टहृदया नित्यं संत्यक्तपितृसौहृदा
yauvanaṃ sā tu saṃprāptā rūpeṇāpratimā bhuvi
||36||यौवनं सा तु संप्राप्ता रूपेणाप्रतिमा भुवि
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye chāndogyabrāhmaṇakanyāvṛttāntavarṇanaṃnāma pañcanavatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 195 ||