gāṃgeyayātrākhyānam
sūta uvāca
tasminkṣetre tathādityaḥ sthāpito dvijasattamāḥ ||
bhīṣmeṇa brāhmaṇeṃdrāṇāṃ saṃmatena tathātmanā
||1||तस्मिन्क्षेत्रे तथादित्यः स्थापितो द्विजसत्तमाः ॥
भीष्मेण ब्राह्मणेंद्राणां संमतेन तथात्मना
śaṃtanordayitaḥ putro gāṃgeya iti viśrutaḥ ||
āsītpurā varo nṛṇāmūrdhvaretāḥ suviśrutaḥ
||2||शंतनोर्दयितः पुत्रो गांगेय इति विश्रुतः ॥
आसीत्पुरा वरो नृणामूर्ध्वरेताः सुविश्रुतः
tasyāsīttumulaṃ yuddhaṃ bhārgaveṇa samaṃ mahat ||
trayoviṃśaddinānyeva devāsuraraṇopamam ||
aṃbākṛte śitaiḥ śastrairastraiśca tadanaṃtaram
||3||तस्यासीत्तुमुलं युद्धं भार्गवेण समं महत् ॥
त्रयोविंशद्दिनान्येव देवासुररणोपमम् ॥
अंबाकृते शितैः शस्त्रैरस्त्रैश्च तदनंतरम्
tato brahmādayo devāḥ svayameva vyavasthitāḥ ||
tābhyāṃ nivāraṇārthāya śāṃtyarthaṃ sarvadehinān ||
gatāśca te samutthāpya punareva triviṣṭapam
||4||ततो ब्रह्मादयो देवाः स्वयमेव व्यवस्थिताः ॥
ताभ्यां निवारणार्थाय शांत्यर्थं सर्वदेहिनान् ॥
गताश्च ते समुत्थाप्य पुनरेव त्रिविष्टपम्
aṃbāpi prāpya paramaṃ gāṃgeyotthaṃ parābhavam ||
praviṣṭā koparaktākṣī susamiddhe hutāśane
||5||अंबापि प्राप्य परमं गांगेयोत्थं पराभवम् ॥
प्रविष्टा कोपरक्ताक्षी सुसमिद्धे हुताशने
bhartsayitvā nadīputraṃ bāṣpavyākulalocanā ||
tataḥprovāca madhyasthā vahneḥ kurupitāmaham
||6||भर्त्सयित्वा नदीपुत्रं बाष्पव्याकुललोचना ॥
ततःप्रोवाच मध्यस्था वह्नेः कुरुपितामहम्
yasmādbhīṣma tvayā tyaktā kāmārtāhaṃ sudurmate ||
tasmāttava vadhāyāśu bhaviṣyāmi punaḥ kṣitau
||7||यस्माद्भीष्म त्वया त्यक्ता कामार्ताहं सुदुर्मते ॥
तस्मात्तव वधायाशु भविष्यामि पुनः क्षितौ
strīhatyayā samāyuktastvaṃ ca nūnaṃ bhaviṣyasi ||
pramāṇaṃ yadi dharmo'tra smṛtiśāstrasamudbhavaḥ
||8||स्त्रीहत्यया समायुक्तस्त्वं च नूनं भविष्यसि ॥
प्रमाणं यदि धर्मोऽत्र स्मृतिशास्त्रसमुद्भवः
tataḥ sa ghṛṇayā''viṣṭo bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ ||
mārkaṃḍeyaṃ muniśreṣṭhaṃ papraccha vinayānvitaḥ
||9||ततः स घृणयाऽऽविष्टो भीष्मः कुरुपितामहः ॥
मार्कंडेयं मुनिश्रेष्ठं पप्रच्छ विनयान्वितः
bhagavankāśirājasya sutayā me prajalpitam ||
mama mṛtyukaraṃ pāpaṃ sakalaṃ te bhaviṣyati
||10||भगवन्काशिराजस्य सुतया मे प्रजल्पितम् ॥
मम मृत्युकरं पापं सकलं ते भविष्यति
tatkiṃ syādvākyamātreṇa no vā brāhmaṇasattama ||
atra me saṃśayastattvaṃ yathāvadvaktumarhasi
||11||तत्किं स्याद्वाक्यमात्रेण नो वा ब्राह्मणसत्तम ॥
अत्र मे संशयस्तत्त्वं यथावद्वक्तुमर्हसि
śrīmārkaṃḍeya uvāca
ākṣiptastāḍito vāpi yamuddiśya tyajedasūn ||
strījano vā dvijo vāpi tasya pāpaṃ tu tadbhavet
||12||आक्षिप्तस्ताडितो वापि यमुद्दिश्य त्यजेदसून् ॥
स्त्रीजनो वा द्विजो वापि तस्य पापं तु तद्भवेत्
striyaṃ vā brāhmaṇaṃ vāpi tasmānnaiva prakopayet ||
nighnaṃtaṃ vā śapaṃtaṃ vā yadīcchecchubhamātmanaḥ
||13||स्त्रियं वा ब्राह्मणं वापि तस्मान्नैव प्रकोपयेत् ॥
निघ्नंतं वा शपंतं वा यदीच्छेच्छुभमात्मनः
tvayā punarvarākī sā kāmārtā samupekṣitā ||
jitvā svayaṃvare pūrvaṃ tatkathaṃ syānna pāpabhāk
||4||त्वया पुनर्वराकी सा कामार्ता समुपेक्षिता ॥
जित्वा स्वयंवरे पूर्वं तत्कथं स्यान्न पापभाक्
bhīṣma uvāca
tadarthaṃ vada me brahmanprāyaścittaṃ viśuddhaye ||
tapo vā yadi vā dānaṃ vrataṃ niyamameva vā
||15||तदर्थं वद मे ब्रह्मन्प्रायश्चित्तं विशुद्धये ॥
तपो वा यदि वा दानं व्रतं नियममेव वा
mārkaṃḍeya uvāca
daśānāṃ brāhmaṇeṃdrāṇāṃ yadvadhe pātakaṃ smṛtam ||
tatpāpaṃ strīvadhe kṛtsnaṃ jāyate bharatarṣabha
||16||दशानां ब्राह्मणेंद्राणां यद्वधे पातकं स्मृतम् ॥
तत्पापं स्त्रीवधे कृत्स्नं जायते भरतर्षभ
tadatra viṣaye dānaṃ na tapo na vratādikam ||
tīrthasevāṃ parityajya tasmāttvaṃ tāṃ samācara
||17||तदत्र विषये दानं न तपो न व्रतादिकम् ॥
तीर्थसेवां परित्यज्य तस्मात्त्वं तां समाचर
sūta uvāca
sa tasya vacanaṃ śrutvā bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ ||
tīrthayātrāparo bhūtvā babhrāma kṣitimaṃḍale
||8||स तस्य वचनं श्रुत्वा भीष्मः कुरुपितामहः ॥
तीर्थयात्रापरो भूत्वा बभ्राम क्षितिमंडले
tataḥ kramātsamāyāto bhramamāṇo mahītale ||
camatkārapure kṣetre nānātīrthasamākule
||19||ततः क्रमात्समायातो भ्रममाणो महीतले ॥
चमत्कारपुरे क्षेत्रे नानातीर्थसमाकुले
athāpaśyanmahātmā sa supuṇyaṃ tadgayāśiraḥ ||
snātvā śrāddhaṃ ca vidhivadyāvacchraddhāsama nvitaḥ
||20||अथापश्यन्महात्मा स सुपुण्यं तद्गयाशिरः ॥
स्नात्वा श्राद्धं च विधिवद्यावच्छ्रद्धासम न्वितः
cakre tāvannabhovāṇī vākyametaduvāca ha ||
bhīṣmabhīṣma mahābāho nārhastvaṃ śrāddhajaṃ vidhim
||21||चक्रे तावन्नभोवाणी वाक्यमेतदुवाच ह ॥
भीष्मभीष्म महाबाहो नार्हस्त्वं श्राद्धजं विधिम्
kartuṃ strīhatyayāyuktastasmācchṛṇu vaco mama ||
śarmiṣṭhātīrthamityeva khyātaṃ pātakanāśanam
||22||कर्तुं स्त्रीहत्ययायुक्तस्तस्माच्छृणु वचो मम ॥
शर्मिष्ठातीर्थमित्येव ख्यातं पातकनाशनम्
asmātsthānātsamīpasthaṃ vāruṇyāṃ diśi puṇyakṛt ||
kṛṣṇāṃgārakaṣaṣṭhyāṃ yo naraḥ snānaṃ samācaret
||23||अस्मात्स्थानात्समीपस्थं वारुण्यां दिशि पुण्यकृत् ॥
कृष्णांगारकषष्ठ्यां यो नरः स्नानं समाचरेत्
sa strīhatyākṛtātpāpānmucyate nātra saṃśayaḥ ||
tasmādadya dine putra bhaumavārasamanvitā
||24||स स्त्रीहत्याकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः ॥
तस्मादद्य दिने पुत्र भौमवारसमन्विता
saiva ṣaṣṭhī tithiḥ puṇyā tasmāttatra drutaṃ vraja ||
ahaṃ tava pitā putra śaṃtanuḥ pṛthivīpatiḥ
||25||सैव षष्ठी तिथिः पुण्या तस्मात्तत्र द्रुतं व्रज ॥
अहं तव पिता पुत्र शंतनुः पृथिवीपतिः
strīhatyayānvitaṃ jñātvā tatastūrṇamihāgataḥ ||
tato bhīṣmo drutaṃ gatvā tatra sthāne samāhitaḥ
||26||स्त्रीहत्ययान्वितं ज्ञात्वा ततस्तूर्णमिहागतः ॥
ततो भीष्मो द्रुतं गत्वा तत्र स्थाने समाहितः
snānaṃ kṛtvā tataḥ śrāddhaṃ cakre śraddhāsamanvitaḥ ||
tato bhūyaḥ samāgatya sa taṃ provāca śatanuḥ
||27||स्नानं कृत्वा ततः श्राद्धं चक्रे श्रद्धासमन्वितः ॥
ततो भूयः समागत्य स तं प्रोवाच शतनुः
vipāpmā tvaṃ kuruśreṣṭha saṃjāto'si na saṃśayaḥ ||
tasmānnijaṃ gṛhaṃ gaccha rājyaciṃtāṃ samācara
||28||विपाप्मा त्वं कुरुश्रेष्ठ संजातोऽसि न संशयः ॥
तस्मान्निजं गृहं गच्छ राज्यचिंतां समाचर
tataḥ sa vismayāviṣṭo jñātvā tīrthamanuttamam ||
vāsudevātmikāmarcāṃ tathānyāṃ kurusattamaḥ
||29||ततः स विस्मयाविष्टो ज्ञात्वा तीर्थमनुत्तमम् ॥
वासुदेवात्मिकामर्चां तथान्यां कुरुसत्तमः
pārijātamayīṃ mūrtiṃ raverlakṣaṇalakṣitām ||
supramāṇāṃ surūpāṃ ca śraddhāpūtena cetasā
||30||पारिजातमयीं मूर्तिं रवेर्लक्षणलक्षिताम् ॥
सुप्रमाणां सुरूपां च श्रद्धापूतेन चेतसा
tathānyatsthāpayāmāsa liṃgaṃ devasya śūlinaḥ ||
durgāṃ ca bhaktisaṃyukto vidhidṛṣṭena karmaṇā
||31||तथान्यत्स्थापयामास लिंगं देवस्य शूलिनः ॥
दुर्गां च भक्तिसंयुक्तो विधिदृष्टेन कर्मणा
tataḥ sarvānsamāhūya sa viprānpurasaṃbhavān ||
provāca kauravo bhīṣmo vinayāvanataḥ sthitaḥ
||32||ततः सर्वान्समाहूय स विप्रान्पुरसंभवान् ॥
प्रोवाच कौरवो भीष्मो विनयावनतः स्थितः
mayā vinirmitaṃ viprā devāgāracatuṣṭayam ||
etatkṣetre ca yuṣmākaṃ dayāṃ kṛtvā mamopari
||33||मया विनिर्मितं विप्रा देवागारचतुष्टयम् ॥
एतत्क्षेत्रे च युष्माकं दयां कृत्वा ममोपरि
pālayadhvaṃ prayāsyāmi svagṛhaṃ prati satvaram ||
preritaḥ pitṛbhirdivyaiḥ svargamārgasamāśritaiḥ
||34||पालयध्वं प्रयास्यामि स्वगृहं प्रति सत्वरम् ॥
प्रेरितः पितृभिर्दिव्यैः स्वर्गमार्गसमाश्रितैः
brāhmaṇā ūcuḥ
gacchagaccha kuruśreṣṭha suviśrabdhaḥ svamāyayā ||
vayaṃ sarve kariṣyāmo yuṣmacchreyo'bhivardhanam
||35||गच्छगच्छ कुरुश्रेष्ठ सुविश्रब्धः स्वमायया ॥
वयं सर्वे करिष्यामो युष्मच्छ्रेयोऽभिवर्धनम्
devaśreṇiriyaṃ rājanyā tvayātra vinirmitā ||
asyāḥ pūjādikaṃ sarvaṃ kariṣyāmaḥ sadā vayam
||36||देवश्रेणिरियं राजन्या त्वयात्र विनिर्मिता ॥
अस्याः पूजादिकं सर्वं करिष्यामः सदा वयम्
tavāpi vinayaṃ dṛṣṭvā parituṣṭā vayaṃ nṛpa ||
sarvānprārthaya tasmāttvaṃ varaṃ svaṃ manasi sthitam
||37||तवापि विनयं दृष्ट्वा परितुष्टा वयं नृप ॥
सर्वान्प्रार्थय तस्मात्त्वं वरं स्वं मनसि स्थितम्
bhīṣma uvāca
eṣa eva varo'smākaṃ yatsaṃtuṣṭā dvijottamāḥ ||
tathāpyāśu vacaḥ kāryaṃ yuṣmadīyaṃ mayādhunā ||
1 etāni devasadmāni madīyāni naro bhuvi ||
yo yaṃ kāmamabhidhyāya pūjayecchraddhayā'nvitaḥ ||
prasādādeva yuṣmākaṃ tasya tatsyādasaṃśayam
||39||एष एव वरोऽस्माकं यत्संतुष्टा द्विजोत्तमाः ॥
तथाप्याशु वचः कार्यं युष्मदीयं मयाधुना ॥
१ एतानि देवसद्मानि मदीयानि नरो भुवि ॥
यो यं काममभिध्याय पूजयेच्छ्रद्धयाऽन्वितः ॥
प्रसादादेव युष्माकं तस्य तत्स्यादसंशयम्
brāhmaṇā ūcuḥ
ādityasya kariṣyāmo yātrāṃ bhādrapade vayam ||
saptamyāṃ sūryavāreṇa sarvadaiva samāhitāḥ
||40||आदित्यस्य करिष्यामो यात्रां भाद्रपदे वयम् ॥
सप्तम्यां सूर्यवारेण सर्वदैव समाहिताः
tathā śivasya cāṣṭamyāṃ caitraśukle viśeṣataḥ ||
caturdaśyāṃ mahābhāga tava snehānna saṃśayaḥ
||41||तथा शिवस्य चाष्टम्यां चैत्रशुक्ले विशेषतः ॥
चतुर्दश्यां महाभाग तव स्नेहान्न संशयः
śayane bodhane viṣṇoḥ saṃprāpte dvādaśīdine ||
viṣṇorapi ca durgāyāḥ saṃprāpte navamīdine
||42||शयने बोधने विष्णोः संप्राप्ते द्वादशीदिने ॥
विष्णोरपि च दुर्गायाः संप्राप्ते नवमीदिने
āśvine śuklapakṣe ca gītavāditranisvanaiḥ ||
mahotsavaṃ tathā citrairhāsyalāsyaiḥ pṛthagvidhaiḥ ||
yastatra mānavo nityaṃ śraddhayā parayā yutaḥ ||
kariṣyati ca gītādi sa yāsyati parāṃ gatim
||44||आश्विने शुक्लपक्षे च गीतवादित्रनिस्वनैः ॥
महोत्सवं तथा चित्रैर्हास्यलास्यैः पृथग्विधैः ॥
यस्तत्र मानवो नित्यं श्रद्धया परया युतः ॥
करिष्यति च गीतादि स यास्यति परां गतिम्
vayaṃ tasya bhaviṣyāmaḥ sadaiva prītamānasāḥ ||
pradāsyāmastathā kāmānmanasā vāṃchitānnṛpa
||45||वयं तस्य भविष्यामः सदैव प्रीतमानसाः ॥
प्रदास्यामस्तथा कामान्मनसा वांछितान्नृप
evamuktvātha te viprāḥ svāni sthānāni bhejire ||
bhīṣmo'pi harṣasaṃyuktaḥ svagṛhaṃ prasthitastataḥ
||46||एवमुक्त्वाथ ते विप्राः स्वानि स्थानानि भेजिरे ॥
भीष्मोऽपि हर्षसंयुक्तः स्वगृहं प्रस्थितस्ततः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṃḍe śrīhāṭakeśvarakṣetramāhātmye gāṃgeyayātrākhyānaṃnāma saptapañcāśattamo'dhyāyaḥ || 57 ||