tīrthamāhātmyavarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
anyāni tatra tīrthāni yāni saṃti mahāmate ||
tāni kīrtaya sarvāṇi paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ
||1||अन्यानि तत्र तीर्थानि यानि संति महामते ॥
तानि कीर्तय सर्वाणि परं कौतूहलं हि नः
sūta uvāca
tatra sārasvataṃ tīrthamanyadasti suśobhanam ||
yatra snāto'timūko'pi bhavedvākyavicakṣaṇaḥ
||2||तत्र सारस्वतं तीर्थमन्यदस्ति सुशोभनम् ॥
यत्र स्नातोऽतिमूकोऽपि भवेद्वाक्यविचक्षणः
labhate cepsitānkāmānmānuṣāndaivikānapi ||
brahmalokādiparyatāṃstathālokāndvijottamāḥ
||3||लभते चेप्सितान्कामान्मानुषान्दैविकानपि ॥
ब्रह्मलोकादिपर्यतांस्तथालोकान्द्विजोत्तमाः
purāsītpārthivo nnā vikhyāto balavardhanaḥ ||
samudravalayāmurvīṃ bubhuje yo bhujārjitām
||4||पुरासीत्पार्थिवो ना्ना विख्यातो बलवर्धनः ॥
समुद्रवलयामुर्वीं बुभुजे यो भुजार्जिताम्
tasya putraḥ samutpannaḥ sarvalakṣaṇasaṃyutaḥ ||
tasya nāma pitā cakre saṃprāpte dvādaśe'hani ||
ambuvīciriti spaṣṭaṃ samāhūya dvijottamān
||5||तस्य पुत्रः समुत्पन्नः सर्वलक्षणसंयुतः ॥
तस्य नाम पिता चक्रे संप्राप्ते द्वादशेऽहनि ॥
अम्बुवीचिरिति स्पष्टं समाहूय द्विजोत्तमान्
tataḥ sa vavṛdhe bālo lālitastena bhūbhujā ||
mūkabhāvaṃ samāpanno na śakroti prajalpitum
||6||ततः स ववृधे बालो लालितस्तेन भूभुजा ॥
मूकभावं समापन्नो न शक्रोति प्रजल्पितुम्
tato'sya saptame varṣe saṃprāpte balavardhanaḥ ||
paṃcatvaṃ samanuprāptaḥ saṃgrāme śatrubhirhataḥ
||7||ततोऽस्य सप्तमे वर्षे संप्राप्ते बलवर्धनः ॥
पंचत्वं समनुप्राप्तः संग्रामे शत्रुभिर्हतः
tato mūko'pi bālopi maṃtribhistasya bhūpateḥ ||
sa sutaḥ sthāpito rājye abhāve'nyasutasya ca
||8||ततो मूकोऽपि बालोपि मंत्रिभिस्तस्य भूपतेः ॥
स सुतः स्थापितो राज्ये अभावेऽन्यसुतस्य च
evaṃ tasya mahīpasya rājyasthasya jaḍātmanaḥ ||
bālatve vartamānasya rājyaṃ viplavamadhyagāt
||9||एवं तस्य महीपस्य राज्यस्थस्य जडात्मनः ॥
बालत्वे वर्तमानस्य राज्यं विप्लवमध्यगात्
tato jalacaranyāyaḥ saṃpravṛtto mahītale ||
pīḍyaṃte sarvalokāstu durbalā balavattaraiḥ
||10||ततो जलचरन्यायः संप्रवृत्तो महीतले ॥
पीड्यंते सर्वलोकास्तु दुर्बला बलवत्तरैः
tataste maṃtriṇaḥ procurvasiṣṭhaṃ svapurohitam ||
vaco'rthaṃ nṛpaterasya kurūpāyaṃ mahāmune
||11||ततस्ते मंत्रिणः प्रोचुर्वसिष्ठं स्वपुरोहितम् ॥
वचोऽर्थं नृपतेरस्य कुरूपायं महामुने
paśya kṛtsnaṃ dharāpṛṣṭhe śūnyatāṃ samupasthitam ||
jaḍatvānnṛpaterasya tasmātkuru yathocitam
||12||पश्य कृत्स्नं धरापृष्ठे शून्यतां समुपस्थितम् ॥
जडत्वान्नृपतेरस्य तस्मात्कुरु यथोचितम्
tatastu suciraṃ dhyātvā dīnānprovāca maṃtriṇaḥ ||
sarvānārtisamopetāñchṛṇvatastasya bhūpateḥ
||13||ततस्तु सुचिरं ध्यात्वा दीनान्प्रोवाच मंत्रिणः ॥
सर्वानार्तिसमोपेताञ्छृण्वतस्तस्य भूपतेः
asti sārasvataṃ tīrthaṃ sarvakāmapradaṃ nṛṇām ||
hāṭakeśvaraje kṣetre tatrāyaṃ snātu bhūpatiḥ
||14||अस्ति सारस्वतं तीर्थं सर्वकामप्रदं नृणाम् ॥
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तत्रायं स्नातु भूपतिः
atha tadvacanātsadyaḥ sa gatvā tatra satvaram ||
snānāttīrthe'tha saṃjātastatkṣaṇātsa kala svanaḥ
||15||अथ तद्वचनात्सद्यः स गत्वा तत्र सत्वरम् ॥
स्नानात्तीर्थेऽथ संजातस्तत्क्षणात्स कल स्वनः
tatprabhāvaṃ sarasvatyāḥ sa vijñāya mahīpatiḥ ||
śraddhayā parayā yukto dhyāyamānaḥ sarasvatīm
||16||तत्प्रभावं सरस्वत्याः स विज्ञाय महीपतिः ॥
श्रद्धया परया युक्तो ध्यायमानः सरस्वतीम्
tatastūrṇaṃ samādāya mṛttikāṃ sa nadītaṭāt ||
cakāra bhāratīṃ devīṃ svayameva caturbhujām
||17||ततस्तूर्णं समादाय मृत्तिकां स नदीतटात् ॥
चकार भारतीं देवीं स्वयमेव चतुर्भुजाम्
dadhatīṃ dakṣiṇe haste kamalaṃ sumanoharam ||
akṣamālāṃ tathānyasmiñjitatāraka varcasam
||18||दधतीं दक्षिणे हस्ते कमलं सुमनोहरम् ॥
अक्षमालां तथान्यस्मिञ्जिततारक वर्चसम्
kamaṇḍaluṃ tathānyasmindivyavāriprapūritam ||
pustakaṃ ca tathā vāme sarvavidyāsamudbhavam
||19||कमण्डलुं तथान्यस्मिन्दिव्यवारिप्रपूरितम् ॥
पुस्तकं च तथा वामे सर्वविद्यासमुद्भवम्
tato medhye śilāpṛṣṭhe tāṃ niveśya prayatnataḥ ||
pūjayāmāsa sadbhaktyā dhūpamālpānulepanaiḥ
||20||ततो मेध्ये शिलापृष्ठे तां निवेश्य प्रयत्नतः ॥
पूजयामास सद्भक्त्या धूपमाल्पानुलेपनैः
cakāra ca stutiṃ paścācchraddhāpūtena cetasā ||
tadagre prayato bhūtvā svareṇa mahatā nṛpaḥ
||21||चकार च स्तुतिं पश्चाच्छ्रद्धापूतेन चेतसा ॥
तदग्रे प्रयतो भूत्वा स्वरेण महता नृपः
sadasaddevi yatkiñcidbandhamokṣātmakaṃ padam ||
tatsarvaṃ guptayā vyāptaṃ tvayā kāṣṭhaṃ yathāgninā
||22||सदसद्देवि यत्किञ्चिद्बन्धमोक्षात्मकं पदम् ॥
तत्सर्वं गुप्तया व्याप्तं त्वया काष्ठं यथाग्निना
sarvasya siddhirūpeṇa tvaṃ janasya hṛdi sthitā ||
vācārūpeṇa jihvāyāṃ jyotīrūpeṇa cakṣuṣi
||23||सर्वस्य सिद्धिरूपेण त्वं जनस्य हृदि स्थिता ॥
वाचारूपेण जिह्वायां ज्योतीरूपेण चक्षुषि
bhaktigrāhyāsi deveśi tvamekā bhuvanatraye ||
śaraṇāgatadīnārtaparitrāṇaparāyaṇe
||24||भक्तिग्राह्यासि देवेशि त्वमेका भुवनत्रये ॥
शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणे
tvaṃ kīrtistvaṃ dhṛtirmedhā tvaṃ bhaktistvaṃ prabhā smṛtā ||
tvaṃ nidrā tvaṃ kṣudhā kīrtiḥ sarvabhūtanivāsinī
||25||त्वं कीर्तिस्त्वं धृतिर्मेधा त्वं भक्तिस्त्वं प्रभा स्मृता ॥
त्वं निद्रा त्वं क्षुधा कीर्तिः सर्वभूतनिवासिनी
tuṣṭiḥ puṣṭirvapuḥ prītiḥ svadhā svāhā vibhāvarī ||
ratiḥ prītiḥ kṣitirgaṃgā satyaṃ dharmo manasvinī
||26||तुष्टिः पुष्टिर्वपुः प्रीतिः स्वधा स्वाहा विभावरी ॥
रतिः प्रीतिः क्षितिर्गंगा सत्यं धर्मो मनस्विनी
lajjā śāṃtiḥ smṛtirdakṣā kṣamā gaurī ca rohiṇī ||
sinīvālī kuhū rākā devamātā ditistathā
||27||लज्जा शांतिः स्मृतिर्दक्षा क्षमा गौरी च रोहिणी ॥
सिनीवाली कुहू राका देवमाता दितिस्तथा
brahmāṇī vinatā lakṣmīḥ kadrūrdākṣāyaṇī śivā ||
gāyatrī cātha sāvitrī kṛṣirvṛṣṭiḥ śrutiḥ kalā
||28||ब्रह्माणी विनता लक्ष्मीः कद्रूर्दाक्षायणी शिवा ॥
गायत्री चाथ सावित्री कृषिर्वृष्टिः श्रुतिः कला
balānāḍī tuṣṭikāṣṭhā rasanā ca sarasvatī ||
yatkiñcittriṣu lokeṣu bahutvādyanna kīrtitam
||29||बलानाडी तुष्टिकाष्ठा रसना च सरस्वती ॥
यत्किञ्चित्त्रिषु लोकेषु बहुत्वाद्यन्न कीर्तितम्
iṃgitaṃ neṃgitaṃ tacca tadrūpaṃ te sureśvari ||
gandharvāḥ kinnarā devāḥ siddhavidyādharoragāḥ
||30||इंगितं नेंगितं तच्च तद्रूपं ते सुरेश्वरि ॥
गन्धर्वाः किन्नरा देवाः सिद्धविद्याधरोरगाः
yakṣaguhyakabhūtāśca daityā ye ca vināyakāḥ ||
tvatprasādena te sarve saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ
||31||यक्षगुह्यकभूताश्च दैत्या ये च विनायकाः ॥
त्वत्प्रसादेन ते सर्वे संसिद्धिं परमां गताः
tathānye'pi bahutvādye na mayā parikīrtitāḥ ||
ārādhitāstu kṛcchreṇa pūjitāśca suvistaraiḥ ||
haraṃtu devatāḥ pāpamanye tvaṃ kīrtitā'pi ca
||32||तथान्येऽपि बहुत्वाद्ये न मया परिकीर्तिताः ॥
आराधितास्तु कृच्छ्रेण पूजिताश्च सुविस्तरैः ॥
हरंतु देवताः पापमन्ये त्वं कीर्तिताऽपि च
evaṃ stutā sā deveśī bhūbhujā tena bhāratī ||
yayau pratyakṣatāṃ tūrṇaṃ prāha cedaṃ suharṣitā
||33||एवं स्तुता सा देवेशी भूभुजा तेन भारती ॥
ययौ प्रत्यक्षतां तूर्णं प्राह चेदं सुहर्षिता
sarasvatyuvāca
stotreṇānena bhūpāla bhaktyā susthirayā sadā ||
parituṣṭāsmi tenāśu varaṃ vṛṇu yathepsitam
||34||स्तोत्रेणानेन भूपाल भक्त्या सुस्थिरया सदा ॥
परितुष्टास्मि तेनाशु वरं वृणु यथेप्सितम्
rājovāca
adyaprabhṛti madvākyāttvayā stheyamasaṃśayam ||
atrārcāyāṃ trilokesmi nyāvatkīrtirmama sthirā
||35||अद्यप्रभृति मद्वाक्यात्त्वया स्थेयमसंशयम् ॥
अत्रार्चायां त्रिलोकेस्मि न्यावत्कीर्तिर्मम स्थिरा
yastvāmārādhayetsamyagatrasthāṃ mannimittataḥ ||
bhaktyānurūpamevāśu tasmai deyaṃ tvayā hi tat
||36||यस्त्वामाराधयेत्सम्यगत्रस्थां मन्निमित्ततः ॥
भक्त्यानुरूपमेवाशु तस्मै देयं त्वया हि तत्
sarasvatyuvāca
yo māmatra sthitāṃ nityaṃ snātvā'tra salile śubhe ||
aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ pūjayiṣyati mānavaḥ
||37||यो मामत्र स्थितां नित्यं स्नात्वाऽत्र सलिले शुभे ॥
अष्टम्यां च चतुर्दश्यां पूजयिष्यति मानवः
tasyāhaṃ vāṃchitānkāmānsaṃpradāsyāmi pārthiva ||
sūta uvāca ||
evaṃ tatra sthitā devī svayameva sarasvatī
||38||तस्याहं वांछितान्कामान्संप्रदास्यामि पार्थिव ॥
सूत उवाच ॥
एवं तत्र स्थिता देवी स्वयमेव सरस्वती
tataḥprabhṛti lokānāṃ hitāya parameśvarī ||
aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāmupavāsaparāyaṇaḥ
||39||ततःप्रभृति लोकानां हिताय परमेश्वरी ॥
अष्टम्यां च चतुर्दश्यामुपवासपरायणः
yastāṃ pūjayate martyaḥ śvetapuṣpānulepanaiḥ ||
sa syādvāggmī sumedhāvī sadā janmanijanmani
||40||यस्तां पूजयते मर्त्यः श्वेतपुष्पानुलेपनैः ॥
स स्याद्वाग्ग्मी सुमेधावी सदा जन्मनिजन्मनि
sarasvatyāḥ prasādena jāyamānaḥ punaḥpunaḥ ||
anvaye'pi na tasyaiva kaścinmūrkhaḥ prajāyate
||41||सरस्वत्याः प्रसादेन जायमानः पुनःपुनः ॥
अन्वयेऽपि न तस्यैव कश्चिन्मूर्खः प्रजायते
yo dharmaśravaṇaṃ tasyāḥ purataḥ kurute naraḥ ||
sa nūnaṃ vasati svarge tatprabhāvādyugatrayam
||42||यो धर्मश्रवणं तस्याः पुरतः कुरुते नरः ॥
स नूनं वसति स्वर्गे तत्प्रभावाद्युगत्रयम्
vidyādānaṃ naro yaśca tasyā hyāyatane sadā ||
karoti śraddhayā yuktaḥ so'śvamedhaphalaṃ labhet
||43||विद्यादानं नरो यश्च तस्या ह्यायतने सदा ॥
करोति श्रद्धया युक्तः सोऽश्वमेधफलं लभेत्
yo yacchati dvijendrāya dharmaśāstrasamudbhavam ||
pustakaṃ vājimedhasya sa samagraṃ phalaṃ labhet
||44||यो यच्छति द्विजेन्द्राय धर्मशास्त्रसमुद्भवम् ॥
पुस्तकं वाजिमेधस्य स समग्रं फलं लभेत्
yo vedādhyayanaṃ tasyāḥ karoti purataḥ sthitaḥ ||
so'gniṣṭomasya yajñasya kṛtsnaṃ phalamavāpnuyāt
||458||यो वेदाध्ययनं तस्याः करोति पुरतः स्थितः ॥
सोऽग्निष्टोमस्य यज्ञस्य कृत्स्नं फलमवाप्नुयात्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye sarasvatī tīrthamāhātmyavarṇanaṃnāma ṣaṭcatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 46 ||