jñānayogakathanam
pārvatyuvāca
dhyānayogamahaṃ prāpya jñānayogamavāpnuyām ||
tathā kuruṣva deveśa yathāhamamarī bhava
||1||ध्यानयोगमहं प्राप्य ज्ञानयोगमवाप्नुयाम् ॥
तथा कुरुष्व देवेश यथाहममरी भव
īśvara uvāca
1 pratyukto'yaṃ maṃtrarājo dvādaśākṣarasaṃjñitaḥ ||
japtavyaḥ sukumārāṃgi vedasāraḥ sanātanaḥ
||2||१ प्रत्युक्तोऽयं मंत्रराजो द्वादशाक्षरसंज्ञितः ॥
जप्तव्यः सुकुमारांगि वेदसारः सनातनः
praṇavaḥ sarvavedādyaḥ sarvabrahmāṃḍayājakaḥ ||
prathamaḥ sarvakāryeṣu sarvasiddhipradāyakaḥ
||3||प्रणवः सर्ववेदाद्यः सर्वब्रह्मांडयाजकः ॥
प्रथमः सर्वकार्येषु सर्वसिद्धिप्रदायकः
sitavarṇo madhucchaṃdā ṛṣirbrahmā tu devatā ||
paramātmā tu gāyatrī niyogaḥ sarvakarmasu
||4||सितवर्णो मधुच्छंदा ऋषिर्ब्रह्मा तु देवता ॥
परमात्मा तु गायत्री नियोगः सर्वकर्मसु
etadbrahmamayaṃ bījaṃ viśvamatra samanvitam 1|
vedavedāṃga tattvākhyaṃ sadasadūpamavyayam
||5||एतद्ब्रह्ममयं बीजं विश्वमत्र समन्वितम् १।
वेदवेदांग तत्त्वाख्यं सदसदूपमव्ययम्
nakāraḥ pītavarṇastu jalabījaḥ sanātanaḥ ||
bījaṃ pṛthvī manaśchando viṣahā viniyogataḥ
||6||नकारः पीतवर्णस्तु जलबीजः सनातनः ॥
बीजं पृथ्वी मनश्छन्दो विषहा विनियोगतः
mokāraḥ pṛthivī bījo viśvāmitrasamanvitaḥ ||
raktavarṇo mahātejā dhanado viniyojitaḥ
||7||मोकारः पृथिवी बीजो विश्वामित्रसमन्वितः ॥
रक्तवर्णो महातेजा धनदो विनियोजितः
bhakāraḥ paṃcavarṇastu jalabījaḥ sanātanaḥ ||
marīcinā samāyuktaḥ pūjitaḥ sarvabhogadaḥ
||8||भकारः पंचवर्णस्तु जलबीजः सनातनः ॥
मरीचिना समायुक्तः पूजितः सर्वभोगदः
gakāro hemaraktābho bharadvājasamanvitaḥ ||
vāyubījo viniryogaṃ kurvatāmādibhogadaḥ
||9||गकारो हेमरक्ताभो भरद्वाजसमन्वितः ॥
वायुबीजो विनिर्योगं कुर्वतामादिभोगदः
vakāraḥ kundadhavalo vyomabījo mahābalaḥ ||
ṛṣimaṃtripuraskṛtya yojito mokṣadāyakaḥ ||
1 takāro vidyudvikāraḥ somabījaṃ mahatsmṛtam ||
aṃgirāvarddhamūlaṃ ca varjitaṃ karmakā mikam 1
||11||वकारः कुन्दधवलो व्योमबीजो महाबलः ॥
ऋषिमंत्रिपुरस्कृत्य योजितो मोक्षदायकः ॥
१ तकारो विद्युद्विकारः सोमबीजं महत्स्मृतम् ॥
अंगिरावर्द्धमूलं च वर्जितं कर्मका मिकम् १
vākāro dhūmravarṇaśca sūryabījaṃ manojavam ||
pulastyarṣisamāyuktaṃ niyuktaṃ sarvasaukhyadam |
sukāraścākṣaro nityaṃ japākusuma bhāsvaraḥ ||
mano bījaṃ durviṣahyaṃ pulahāśritamarthidam
||13||वाकारो धूम्रवर्णश्च सूर्यबीजं मनोजवम् ॥
पुलस्त्यर्षिसमायुक्तं नियुक्तं सर्वसौख्यदम् ।
सुकारश्चाक्षरो नित्यं जपाकुसुम भास्वरः ॥
मनो बीजं दुर्विषह्यं पुलहाश्रितमर्थिदम्
dekārākṣarakaṃ bījaṃ haṃsarūpaṃ ca karburam |
siddhibījaṃ mahāsattvaṃ kratau kratuniyojitam
||14||देकाराक्षरकं बीजं हंसरूपं च कर्बुरम् ।
सिद्धिबीजं महासत्त्वं क्रतौ क्रतुनियोजितम्
vākāro nirmalo nityaṃ yajamānastu bījabhṛt ||
pracetāśriyamāśreyaṃ mokṣe mokṣapradāyakam
||15||वाकारो निर्मलो नित्यं यजमानस्तु बीजभृत् ॥
प्रचेताश्रियमाश्रेयं मोक्षे मोक्षप्रदायकम्
yakārasya mahābījaṃ piṃgavarṇaśca khecarī ||
bhūcarī ca mahāsiddhiḥ sarvadā bhūvicintanam
||16||यकारस्य महाबीजं पिंगवर्णश्च खेचरी ॥
भूचरी च महासिद्धिः सर्वदा भूविचिन्तनम्
bhṛguyantre samāśrāṃtiniyoge sarvakarmakṛt ||
gāyatrīchaṃda eteṣāṃ dehanyāsakramo bhavet
||17||भृगुयन्त्रे समाश्रांतिनियोगे सर्वकर्मकृत् ॥
गायत्रीछंद एतेषां देहन्यासक्रमो भवेत्
oṃkāraṃ sarvadā nyasyannakāraṃ pādayordvayoḥ ||
mokāraṃ guhyadeśe tu bhakāraṃ nābhipaṃkaje
||18||ओंकारं सर्वदा न्यस्यन्नकारं पादयोर्द्वयोः ॥
मोकारं गुह्यदेशे तु भकारं नाभिपंकजे
gakāraṃ hṛdaye nyasya vakāraḥ kaṇṭha madhyagaḥ ||
tekāraṃ dakṣiṇe haste vākāro vāmahastagaḥ
||19||गकारं हृदये न्यस्य वकारः कण्ठ मध्यगः ॥
तेकारं दक्षिणे हस्ते वाकारो वामहस्तगः
sukāraṃ mukhajihvāyāṃ dekāraḥ karṇayordvayoḥ ||
vākāraścakṣuṣordvandve yakāraṃ mastake nyaset
||20||सुकारं मुखजिह्वायां देकारः कर्णयोर्द्वयोः ॥
वाकारश्चक्षुषोर्द्वन्द्वे यकारं मस्तके न्यसेत्
liṃgamudrā yonimudrā dhenumudrā tathā trayam ||
sakalaṃ kṛtametaddhi maṃtrarūpe bijākṣaram
||21||लिंगमुद्रा योनिमुद्रा धेनुमुद्रा तथा त्रयम् ॥
सकलं कृतमेतद्धि मंत्ररूपे बिजाक्षरम्
yojayetpratyahaṃ devi na sa pāpaiḥ pralipyate ||
etaddvādaśaliṃgāraṃ kūrmasthaṃ dvādaśākṣaram
||22||योजयेत्प्रत्यहं देवि न स पापैः प्रलिप्यते ॥
एतद्द्वादशलिंगारं कूर्मस्थं द्वादशाक्षरम्
śālagrāmaśilāścaiva dvādaśaiva hi pūjitāḥ ||
tābhiḥ sahākarairebhiḥ pratyakṣaiḥ saha saṃsadi
||23||शालग्रामशिलाश्चैव द्वादशैव हि पूजिताः ॥
ताभिः सहाकरैरेभिः प्रत्यक्षैः सह संसदि
yathāvarṇamanudhyānairmunibījasamanvitaiḥ ||
viniyogena sahitaiśchandobhiḥ samalaṃkṛtaiḥ
||24||यथावर्णमनुध्यानैर्मुनिबीजसमन्वितैः ॥
विनियोगेन सहितैश्छन्दोभिः समलंकृतैः
dhyānaijapaiḥ pūjitaiśca bhaktānāṃ munisattama ||
mokṣo bhavati bandhebhyaḥ karmajebhyo na saṃśayaḥ
||258||ध्यानैजपैः पूजितैश्च भक्तानां मुनिसत्तम ॥
मोक्षो भवति बन्धेभ्यः कर्मजेभ्यो न संशयः
ayaṃ hi dhyānakarmākhyo yogo duṣprāpya eva hi ||
dhyānayogaṃ punarvacmi śṛṇuṣvaikāgramānasā
||26||अयं हि ध्यानकर्माख्यो योगो दुष्प्राप्य एव हि ॥
ध्यानयोगं पुनर्वच्मि शृणुष्वैकाग्रमानसा
dhyānayogena pāpānāṃ kṣayo bhavati nānyathā ||
japadhyānamayo yogaḥ karmayogo na saṃśayaḥ
||27||ध्यानयोगेन पापानां क्षयो भवति नान्यथा ॥
जपध्यानमयो योगः कर्मयोगो न संशयः
śabdabrahmasamudbhūto vedena dvādaśākṣaraḥ ||
dhyānena sarvamāpnoti dhyānenāpnoti śuddhatām
||28||शब्दब्रह्मसमुद्भूतो वेदेन द्वादशाक्षरः ॥
ध्यानेन सर्वमाप्नोति ध्यानेनाप्नोति शुद्धताम्
dhyānena paramaṃ brahma mūrttau yogastu dhyānajaḥ ||
sāvalambo dhyānayogo yannārāyaṇadarśanam
||29||ध्यानेन परमं ब्रह्म मूर्त्तौ योगस्तु ध्यानजः ॥
सावलम्बो ध्यानयोगो यन्नारायणदर्शनम्
dvitīyo nikhilālambo jñānayogena kīrtitaḥ ||
arūpamaprameyaṃ yatsarvakāyaṃ mahaḥ sadā
||30||द्वितीयो निखिलालम्बो ज्ञानयोगेन कीर्तितः ॥
अरूपमप्रमेयं यत्सर्वकायं महः सदा
taḍitkoṭisamaprakhyaṃ sadoditamakhaṃḍitam ||
niṣkalaṃ sakalaṃ vāpi niraṃjanamayaṃ viyat
||31||तडित्कोटिसमप्रख्यं सदोदितमखंडितम् ॥
निष्कलं सकलं वापि निरंजनमयं वियत्
tatsvarūpaṃ bhogarūpaṃ turyātītamanopamam ||
vibhrāṃtakaraṇaṃ mūrtaṃ prakṛtisthaṃ ca śāśvatam
||32||तत्स्वरूपं भोगरूपं तुर्यातीतमनोपमम् ॥
विभ्रांतकरणं मूर्तं प्रकृतिस्थं च शाश्वतम्
dṛśyādṛśyamajaṃ caiva vairājaṃ satatojjvalam ||
bahulaṃ sarvajaṃ dharmyaṃ nirvikalpamanīśvaram
||33||दृश्यादृश्यमजं चैव वैराजं सततोज्ज्वलम् ॥
बहुलं सर्वजं धर्म्यं निर्विकल्पमनीश्वरम्
agotraṃ varaṇaṃ vāpi brahmāṃḍaśatakāraṇam ||
nirīhaṃ nirmamaṃ buddhiśūnyarūpaṃ ca nirmalam
||34||अगोत्रं वरणं वापि ब्रह्मांडशतकारणम् ॥
निरीहं निर्ममं बुद्धिशून्यरूपं च निर्मलम्
tadīśarūpaṃ nirdehaṃ nirdvaṃdvaṃ sākṣimātrakam ||
śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ dhyātṛdhyeyavivarjitam ||
nopameyamagādhaṃ tvaṃ svīkuruṣva svatejasā
||35||तदीशरूपं निर्देहं निर्द्वंद्वं साक्षिमात्रकम् ॥
शुद्धस्फटिकसंकाशं ध्यातृध्येयविवर्जितम् ॥
नोपमेयमगाधं त्वं स्वीकुरुष्व स्वतेजसा
pārvatyuvāca
tatkathaṃ prāpyate samyagjñānaṃ yogisvarūpiṇam ||
nārāyaṇamamūrtaṃ ca sthānaṃ tasya vada prabho
||36||तत्कथं प्राप्यते सम्यग्ज्ञानं योगिस्वरूपिणम् ॥
नारायणममूर्तं च स्थानं तस्य वद प्रभो
īśvara uvāca
śiraḥ pradhānaṃ gātreṣu śirasā dhāryate mahān
||37||शिरः प्रधानं गात्रेषु शिरसा धार्यते महान्
śirasā pūjito devaḥ pūjitaṃ sakalaṃ jagat ||
śirasā dhāryate yogaḥ śirasā dhriyate balam
||38||शिरसा पूजितो देवः पूजितं सकलं जगत् ॥
शिरसा धार्यते योगः शिरसा ध्रियते बलम्
śirasā dhriyate tejo jīvitaṃ śirasi sthitam ||
sūryaḥ śiro hyamūrttasya mūrtasyāpi tathaiva ca
||39||शिरसा ध्रियते तेजो जीवितं शिरसि स्थितम् ॥
सूर्यः शिरो ह्यमूर्त्तस्य मूर्तस्यापि तथैव च
urastu pṛthivīlokaḥ pādaścaiva rasātalam ||
ayaṃ brahmāṃḍarūpe ca mūrttāmūrttasvarūpataḥ
||40||उरस्तु पृथिवीलोकः पादश्चैव रसातलम् ॥
अयं ब्रह्मांडरूपे च मूर्त्तामूर्त्तस्वरूपतः
viṣṇureva brahmarūpo jñānayogāśrayaḥ svayam ||
sṛjate sarvabhūtāni pālayatyapi sarvaśaḥ
||41||विष्णुरेव ब्रह्मरूपो ज्ञानयोगाश्रयः स्वयम् ॥
सृजते सर्वभूतानि पालयत्यपि सर्वशः
vināśayati sarvaṃ hi sarvadevamayo hyayam ||
sarvamāseṣvādhipatyaṃ yasya viṣṇoḥ sanātanam
||42||विनाशयति सर्वं हि सर्वदेवमयो ह्ययम् ॥
सर्वमासेष्वाधिपत्यं यस्य विष्णोः सनातनम्
tasmātsarveṣu māseṣu sarveṣu divaseṣvapi ||
sarveṣu yāmakāleṣu saṃsmaranmucyate harim
||43||तस्मात्सर्वेषु मासेषु सर्वेषु दिवसेष्वपि ॥
सर्वेषु यामकालेषु संस्मरन्मुच्यते हरिम्
cāturmāsye viśeṣeṇa dhyānamātrātpramucyate ||
amūrttasevanaṃ gaṃgātīrthadhyānādvaraṃ param
||44||चातुर्मास्ये विशेषेण ध्यानमात्रात्प्रमुच्यते ॥
अमूर्त्तसेवनं गंगातीर्थध्यानाद्वरं परम्
sarvadānottaraṃ caiva cāturmāsye na saṃśayaḥ ||
sarvamāsakṛtaṃ pāpaṃ cāturmāsye śubhāśubham
||45||सर्वदानोत्तरं चैव चातुर्मास्ये न संशयः ॥
सर्वमासकृतं पापं चातुर्मास्ये शुभाशुभम्
akṣayyaṃ tadbhaveddevi nātra kāryā vicāraṇā ||
tasmātsarvaprayatnena jñānayogo bahūttamaḥ
||46||अक्षय्यं तद्भवेद्देवि नात्र कार्या विचारणा ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ज्ञानयोगो बहूत्तमः
sevito viṣṇurūpeṇa brahmamokṣapradāyakaḥ ||
śṛṇuṣvāvahitā bhūtvā mūrttāmūrte sthitiṃ śubhe
||407||सेवितो विष्णुरूपेण ब्रह्ममोक्षप्रदायकः ॥
शृणुष्वावहिता भूत्वा मूर्त्तामूर्ते स्थितिं शुभे
na kathyeyaṃ yasya kasya sutasyāpya parasya ca ||
adāṃtāyātha duṣṭāya calacittāya dāṃbhike
||48||न कथ्येयं यस्य कस्य सुतस्याप्य परस्य च ॥
अदांतायाथ दुष्टाय चलचित्ताय दांभिके
svavākcyutāya niṃdyāya na vācyā yogajā kathā ||
nityabhaktāya dāṃtāya śamādi guṇine tathā
||49||स्ववाक्च्युताय निंद्याय न वाच्या योगजा कथा ॥
नित्यभक्ताय दांताय शमादि गुणिने तथा
viṣṇubhaktāya dātavyā śūdrāyāpi dvijanmane ||
abhaktāyāpyaśucaye brahmasthānaṃ na kathyate
||50||विष्णुभक्ताय दातव्या शूद्रायापि द्विजन्मने ॥
अभक्तायाप्यशुचये ब्रह्मस्थानं न कथ्यते
madbhaktyā yogasiddhiṃ tvaṃ gṛhāṇāśu tapodhane ||
abhūtaṃ jñānagamyaṃ taṃ viddhi nārāyaṇaṃ param
||51||मद्भक्त्या योगसिद्धिं त्वं गृहाणाशु तपोधने ॥
अभूतं ज्ञानगम्यं तं विद्धि नारायणं परम्
nādarūpeṇa śirasi tiṣṭhaṃtaṃ sarvadehinām ||
sa eva jīvaśirasi varttate sūryabiṃbavat
||52||नादरूपेण शिरसि तिष्ठंतं सर्वदेहिनाम् ॥
स एव जीवशिरसि वर्त्तते सूर्यबिंबवत्
sadoditaḥ sūkṣmarūpo mūrtto mūrtyā praṇīyate ||
abhyāsena sadā devi prāpyate paramātmakaḥ
||53||सदोदितः सूक्ष्मरूपो मूर्त्तो मूर्त्या प्रणीयते ॥
अभ्यासेन सदा देवि प्राप्यते परमात्मकः
śarīre sakalā devā yogino nivasaṃti hi ||
karṇe tu dakṣiṇe nadyo nivasaṃti tathā'parāḥ
||54||शरीरे सकला देवा योगिनो निवसंति हि ॥
कर्णे तु दक्षिणे नद्यो निवसंति तथाऽपराः
hṛdaye ceśvaraḥ śaṃbhurnābhau brahmā sanātanaḥ ||
pṛthvī pādatalāgre jalaṃ sarvagataṃ tathā
||55||हृदये चेश्वरः शंभुर्नाभौ ब्रह्मा सनातनः ॥
पृथ्वी पादतलाग्रे जलं सर्वगतं तथा
tejo vāyustathā''kāśaṃ vidyate bhālamadhyataḥ ||
haste ca paṃca tīrthāni dakṣiṇe nātra saṃśayaḥ
||56||तेजो वायुस्तथाऽऽकाशं विद्यते भालमध्यतः ॥
हस्ते च पंच तीर्थानि दक्षिणे नात्र संशयः
sūryo yaddakṣiṇaṃ netraṃ candro vāmamudāhṛtam ||
bhaumaścaiva budhaścaiva nāsike dve udāhṛte
||57||सूर्यो यद्दक्षिणं नेत्रं चन्द्रो वाममुदाहृतम् ॥
भौमश्चैव बुधश्चैव नासिके द्वे उदाहृते
guruśca dakṣiṇe karṇe vāmakarṇe tathā bhṛguḥ ||
mukhe śanaiścaraḥ prokto gude rāhuḥ prakīrtitaḥ
||58||गुरुश्च दक्षिणे कर्णे वामकर्णे तथा भृगुः ॥
मुखे शनैश्चरः प्रोक्तो गुदे राहुः प्रकीर्तितः
keturiṃdriyagaḥ prokto grahāḥ sarve śarīragāḥ ||
yogino dehamāsādya bhuvanāni caturdaśa
||59||केतुरिंद्रियगः प्रोक्तो ग्रहाः सर्वे शरीरगाः ॥
योगिनो देहमासाद्य भुवनानि चतुर्दश
pravarttaṃte sadā devi tasmādyogaṃ sadābhyaset ||
cāturmāsye viśeṣeṇa yogī pāpaṃ nikṛntati
||60||प्रवर्त्तंते सदा देवि तस्माद्योगं सदाभ्यसेत् ॥
चातुर्मास्ये विशेषेण योगी पापं निकृन्तति
muhūrttamapi yo yogī mastake dhārayenmanaḥ ||
karṇai pidhāya pāpebhyo mucyate'sau na saṃśayaḥ
||61||मुहूर्त्तमपि यो योगी मस्तके धारयेन्मनः ॥
कर्णै पिधाय पापेभ्यो मुच्यतेऽसौ न संशयः
aṃtaraṃ naiva paśyāmi viṣṇoryogaparasya vā ||
eko'pi yogī yadgehe grāsamātraṃ bhunakti ca
||62||अंतरं नैव पश्यामि विष्णोर्योगपरस्य वा ॥
एकोऽपि योगी यद्गेहे ग्रासमात्रं भुनक्ति च
kulāni trīṇi so'vaśyaṃ tārayedātmanā saha ||
yadi vipro bhavedyogī so'vaśyaṃ darśanādapi
||63||कुलानि त्रीणि सोऽवश्यं तारयेदात्मना सह ॥
यदि विप्रो भवेद्योगी सोऽवश्यं दर्शनादपि
sarveṣāṃ prāṇināṃ devi pāparāśi niṣūdakaḥ ||
sakriyo brahmanirataḥ sacchūdro yogabhāgyadi
||64||सर्वेषां प्राणिनां देवि पापराशि निषूदकः ॥
सक्रियो ब्रह्मनिरतः सच्छूद्रो योगभाग्यदि
bhavetsadgurubhakto vā so'pyamūrttaphalaṃ labhet ||
yo yogī niyatāhāraḥ parabrahma samādhimān
||65||भवेत्सद्गुरुभक्तो वा सोऽप्यमूर्त्तफलं लभेत् ॥
यो योगी नियताहारः परब्रह्म समाधिमान्
cāturmāsye viśeṣeṇa harau sa layabhāgbhavet ||
yathā siddhakarasparśāllohaṃ bhavati kāṃcanam
||66||चातुर्मास्ये विशेषेण हरौ स लयभाग्भवेत् ॥
यथा सिद्धकरस्पर्शाल्लोहं भवति कांचनम्
tathā mūrttaṃ hariprītyā manuṣyo layamāvrajet ||
yathā mārgajalaṃ gaṃgāpatitaṃ tridaśairapi
||67||तथा मूर्त्तं हरिप्रीत्या मनुष्यो लयमाव्रजेत् ॥
यथा मार्गजलं गंगापतितं त्रिदशैरपि
sevitaṃ sarvaphaladaṃ tathā yogī vimuktidaḥ ||
yathā gomayamātreṇa vahnirdīpyati sarvadā
||68||सेवितं सर्वफलदं तथा योगी विमुक्तिदः ॥
यथा गोमयमात्रेण वह्निर्दीप्यति सर्वदा
devatānāṃ mukhaṃ taddhi kīrtyate yājñikaiḥ sadā ||
evaṃ yogī sadā'bhyāsājjāyate mokṣabhājanam
||69||देवतानां मुखं तद्धि कीर्त्यते याज्ञिकैः सदा ॥
एवं योगी सदाऽभ्यासाज्जायते मोक्षभाजनम्
yogo'yaṃ sevyate devi jñānāsiddhipradaḥ sadā ||
sanakādibhirācāryairmumukṣubhiradhīśvaraiḥ
||70||योगोऽयं सेव्यते देवि ज्ञानासिद्धिप्रदः सदा ॥
सनकादिभिराचार्यैर्मुमुक्षुभिरधीश्वरैः
prathamaṃ jñānasaṃpattirjāyate yogināṃ sadā ||
teṣāṃ gṛhītamātrastu yogī bhavati pārvati
||71||प्रथमं ज्ञानसंपत्तिर्जायते योगिनां सदा ॥
तेषां गृहीतमात्रस्तु योगी भवति पार्वति
tatastu siddhayastasya tvaṇimādyāḥ purogatāḥ ||
bhavanti tatrāpi mano na dadyādyogināṃ varaḥ
||72||ततस्तु सिद्धयस्तस्य त्वणिमाद्याः पुरोगताः ॥
भवन्ति तत्रापि मनो न दद्याद्योगिनां वरः
sarvadānakratubhavaṃ puṇyaṃ bhavati yogataḥ ||
yogātsakalakāmāptirna yogādbhuvi prāpyate
||73||सर्वदानक्रतुभवं पुण्यं भवति योगतः ॥
योगात्सकलकामाप्तिर्न योगाद्भुवि प्राप्यते
yogānna hṛdayagraṃthirna yogānmamatā ripuḥ ||
na yogasiddhasya mano harttuṃ kenāpi śakyate
||74||योगान्न हृदयग्रंथिर्न योगान्ममता रिपुः ॥
न योगसिद्धस्य मनो हर्त्तुं केनापि शक्यते
sa eva vimalo yogī yaccittaṃ śirasi sthitam ||
sthirībhūtavyathaṃ nityaṃ daśamadvārasaṃpuṭe
||75||स एव विमलो योगी यच्चित्तं शिरसि स्थितम् ॥
स्थिरीभूतव्यथं नित्यं दशमद्वारसंपुटे
kaṇauṃ pidhāya martyasya nādarūpaṃ vicinvataḥ ||
tadeva praṇavasyāgraṃ tadeva brahma śāśvatam
||76||कणौं पिधाय मर्त्यस्य नादरूपं विचिन्वतः ॥
तदेव प्रणवस्याग्रं तदेव ब्रह्म शाश्वतम्
tadevānaṃtarūpākhyaṃ tadevāmṛtamuttamam ||
ghrāṇavāyau praghoṣo'yaṃ jaṭharāgnermahatpadam
||77||तदेवानंतरूपाख्यं तदेवामृतमुत्तमम् ॥
घ्राणवायौ प्रघोषोऽयं जठराग्नेर्महत्पदम्
paṃcabhūtaṃ nivāsaṃ yajjñānarūpamidaṃ padam ||
padaṃ prāpya vimuktiḥ syājjanmasaṃsārabaṃdhanāt
||78||पंचभूतं निवासं यज्ज्ञानरूपमिदं पदम् ॥
पदं प्राप्य विमुक्तिः स्याज्जन्मसंसारबंधनात्
yadāptirdulabhā loke yogasiddhipradāyikā
||79||यदाप्तिर्दुलभा लोके योगसिद्धिप्रदायिका
evaṃ brahmamayaṃ vibhāti sakalaṃ viśvaṃ caraṃ sthāvaraṃ vijñānākhyamidaṃ padaṃ sa bhagavānviṣṇuḥ svayaṃ vyāpakaḥ ||
jñātvā taṃ śirasi sthitaṃ bahuvaraṃ yogeśvarāṇāṃ paraṃ prāṇī muṃcati sarpavajjagatijāṃ nirmokamāyākṛtim
||80||एवं ब्रह्ममयं विभाति सकलं विश्वं चरं स्थावरं विज्ञानाख्यमिदं पदं स भगवान्विष्णुः स्वयं व्यापकः ॥
ज्ञात्वा तं शिरसि स्थितं बहुवरं योगेश्वराणां परं प्राणी मुंचति सर्पवज्जगतिजां निर्मोकमायाकृतिम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāharasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śeṣaśāyyupākhyāne brahmanāradasaṃvāde cāturmāsyamāhātmye jñānayogakathanaṃ nāma dviṣaṣṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 262 ||