'gastyāśramamāhātmyavarṇanam
sūta uvāca
agastyasyāśramo'nyosti tathā tatra dvijottamāḥ ||
yatra tiṣṭhati viśvātmā svayaṃ devo maheśvaraḥ
||1||अगस्त्यस्याश्रमोऽन्योस्ति तथा तत्र द्विजोत्तमाः ॥
यत्र तिष्ठति विश्वात्मा स्वयं देवो महेश्वरः
śuklapakṣe caturdaśyāṃ caitramāse divākaraḥ ||
svayamabhyetya deveśaṃ pūjayatyeva śaṃkaram
||2||शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां चैत्रमासे दिवाकरः ॥
स्वयमभ्येत्य देवेशं पूजयत्येव शंकरम्
tasmādanyo'pi yastasyāṃ bhaktyā cāgatya śaṃkaram ||
tameva pūjayedbhaktyā sa yāti devamandiram
||3||तस्मादन्योऽपि यस्तस्यां भक्त्या चागत्य शंकरम् ॥
तमेव पूजयेद्भक्त्या स याति देवमन्दिरम्
yastatra kurute śrāddhaṃ samyakchraddhāsamanvitaḥ ||
pitarastasya tṛpyaṃte pitṛmedhe kṛte yathā
||4||यस्तत्र कुरुते श्राद्धं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः ॥
पितरस्तस्य तृप्यंते पितृमेधे कृते यथा
ṛṣaya ūcuḥ
agastyasyāśramaṃ prāpya kasmāddevo divākaraḥ ||
pradakṣiṇāṃ prakurute vadaitanme suvistaram
||5||अगस्त्यस्याश्रमं प्राप्य कस्माद्देवो दिवाकरः ॥
प्रदक्षिणां प्रकुरुते वदैतन्मे सुविस्तरम्
sūta uvāca
kathayāmi kathāmetāṃ śṛṇuta dvija sattamāḥ ||
asti viṃdhya iti khyātaḥ parvataḥ pṛthivītale
||6||कथयामि कथामेतां शृणुत द्विज सत्तमाः ॥
अस्ति विंध्य इति ख्यातः पर्वतः पृथिवीतले
yasya vṛkṣāgraśākhāyāṃ saṃlagnāstaraṇeḥ karāḥ ||
puṣpapūgā ivādhaḥsthairlakṣyaṃte mugdhasi ddhakaiḥ
||7||यस्य वृक्षाग्रशाखायां संलग्नास्तरणेः कराः ॥
पुष्पपूगा इवाधःस्थैर्लक्ष्यंते मुग्धसि द्धकैः
anabhijñāstamisrasya yasya sānunivāsinaḥ ||
ratnaprabhāpraṇunnasya kṛṣṇapakṣaniśāsvapi
||8||अनभिज्ञास्तमिस्रस्य यस्य सानुनिवासिनः ॥
रत्नप्रभाप्रणुन्नस्य कृष्णपक्षनिशास्वपि
yasya sānuṣu muṃcaṃto bhāṃti puṣpāṇi pādapāḥ ||
vāyuvegavaśānnūnaṃ nīraugha nīradā iva
||9||यस्य सानुषु मुंचंतो भांति पुष्पाणि पादपाः ॥
वायुवेगवशान्नूनं नीरौघ नीरदा इव
yasminnānāmṛgā bhāṃti dhāvamānā itastataḥ ||
kalatraputrapuṣṭyarthaṃ lobhārthaṃ mānavā iva
||10||यस्मिन्नानामृगा भांति धावमाना इतस्ततः ॥
कलत्रपुत्रपुष्ट्यर्थं लोभार्थं मानवा इव
niryāsacchadmanā bāṣpaṃ vāsitāśeṣadiṅmukham ||
muñcaṃti taravo yatra dantidantakṣatatvacaḥ
||11||निर्यासच्छद्मना बाष्पं वासिताशेषदिङ्मुखम् ॥
मुञ्चंति तरवो यत्र दन्तिदन्तक्षतत्वचः
cīrikāvirutairdīrghai rudaṃta iva cāpare ||
hastihastahatā vṛkṣā manyante yasya sānuṣu
||12||चीरिकाविरुतैर्दीर्घै रुदंत इव चापरे ॥
हस्तिहस्तहता वृक्षा मन्यन्ते यस्य सानुषु
itaścetaśca gacchadbhirnirjharāṃbhobhirāvṛtaḥ ||
śuśubhe sitavastrāḍhyaiḥ pumāniva vibhūṣitaḥ
||13||इतश्चेतश्च गच्छद्भिर्निर्झरांभोभिरावृतः ॥
शुशुभे सितवस्त्राढ्यैः पुमानिव विभूषितः
yasya sparddhā samutpannā pūrvaṃ saha sumeruṇā ||
tataḥ prāha sahasrāṃśuṃ gatvā sa krodhamūrcchitaḥ
||14||यस्य स्पर्द्धा समुत्पन्ना पूर्वं सह सुमेरुणा ॥
ततः प्राह सहस्रांशुं गत्वा स क्रोधमूर्च्छितः
kasmādbhāskara merostvaṃ prakaroṣi pradakṣiṇām ||
kulaparvatasaṃjñe'pi na karoṣi kathaṃ mayi
||15||कस्माद्भास्कर मेरोस्त्वं प्रकरोषि प्रदक्षिणाम् ॥
कुलपर्वतसंज्ञेऽपि न करोषि कथं मयि
bhāskara uvāca
na vayaṃ śraddhayā tasya gireḥ kurmaḥ pradakṣiṇām ||
eṣa me vihitaḥ panthā yenedaṃ vihitaṃ jagat
||16||न वयं श्रद्धया तस्य गिरेः कुर्मः प्रदक्षिणाम् ॥
एष मे विहितः पन्था येनेदं विहितं जगत्
tasya tuṃgāni śṛṃgāṇi vyāpya khaṃ saṃśritāni ca ||
tena saṃjāyate tasya balādeva prada kṣiṇā
||17||तस्य तुंगानि शृंगाणि व्याप्य खं संश्रितानि च ॥
तेन संजायते तस्य बलादेव प्रद क्षिणा
etacchrutvā viśeṣeṇa saṃkruddho viṃdhyaparvataḥ ||
provāca paśya bhāno tvaṃ tarhi tuṃgatvamadya me ||
rurodhātha nabhomārgaṃ yena gacchati bhāskaraḥ
||18||एतच्छ्रुत्वा विशेषेण संक्रुद्धो विंध्यपर्वतः ॥
प्रोवाच पश्य भानो त्वं तर्हि तुंगत्वमद्य मे ॥
रुरोधाथ नभोमार्गं येन गच्छति भास्करः
atha ruddhaṃ samālokya mārgaṃ vāsaranāyakaḥ ||
cintayāmāsa citte sve sāṃprataṃ kiṃ karomyaham
||19||अथ रुद्धं समालोक्य मार्गं वासरनायकः ॥
चिन्तयामास चित्ते स्वे सांप्रतं किं करोम्यहम्
karomi yadyahaṃ cāsya parvatasya pradakṣiṇām ||
tadbhaviṣyati kālasya calanaṃ bhuvanatraye
||20||करोमि यद्यहं चास्य पर्वतस्य प्रदक्षिणाम् ॥
तद्भविष्यति कालस्य चलनं भुवनत्रये
māsartubhuvanānāṃ ca tathā bhāvī viparyayaḥ ||
agniṣṭomādikāḥ sarvāḥ kriyā yāsyaṃti saṃkṣayam ||
naṣṭayajñotsave loke devānāṃ syānmahāvyathā
||21||मासर्तुभुवनानां च तथा भावी विपर्ययः ॥
अग्निष्टोमादिकाः सर्वाः क्रिया यास्यंति संक्षयम् ॥
नष्टयज्ञोत्सवे लोके देवानां स्यान्महाव्यथा
evaṃ saṃcintya cittena bahudhā tīkṣṇadīdhitiḥ ||
jagāma manasā bhītaḥ so'gastyaṃ munipuṃgavam
||22||एवं संचिन्त्य चित्तेन बहुधा तीक्ष्णदीधितिः ॥
जगाम मनसा भीतः सोऽगस्त्यं मुनिपुंगवम्
nānyosti vāraṇe śakto viṃdhasyāsya hi taṃ vinā ||
agastyaṃ brāhmaṇaśreṣṭhaṃ mitrāvaruṇasaṃbhavam
||23||नान्योस्ति वारणे शक्तो विंधस्यास्य हि तं विना ॥
अगस्त्यं ब्राह्मणश्रेष्ठं मित्रावरुणसंभवम्
tato dvijamayaṃ rūpaṃ sa kṛtvā tīkṣṇadīdhitiḥ ||
camatkārapurakṣetre tasyāśramapadaṃ yayau
||24||ततो द्विजमयं रूपं स कृत्वा तीक्ष्णदीधितिः ॥
चमत्कारपुरक्षेत्रे तस्याश्रमपदं ययौ
tatastu vaiśvadevāṃte vedoccāraparāyaṇaḥ ||
provāca so'tithiḥ prāptastavāhaṃ munisattama
||25||ततस्तु वैश्वदेवांते वेदोच्चारपरायणः ॥
प्रोवाच सोऽतिथिः प्राप्तस्तवाहं मुनिसत्तम
tato'gastyaḥ kṛtānandaḥ svāgataṃ te mahāmune ||
manoratha ivādhyāto yo'gnikāryāṃta āgataḥ
||26||ततोऽगस्त्यः कृतानन्दः स्वागतं ते महामुने ॥
मनोरथ इवाध्यातो योऽग्निकार्यांत आगतः
tattvaṃ brūhi muniśreṣṭha yaddadāmi tavepsitam ||
adeyaṃ nāsti me kiñcitkāle'sminprārthitasya ca
||27||तत्त्वं ब्रूहि मुनिश्रेष्ठ यद्ददामि तवेप्सितम् ॥
अदेयं नास्ति मे किञ्चित्कालेऽस्मिन्प्रार्थितस्य च
bhāskara uvāca
ahaṃ bhāskara āyāto viprarūpeṇa sanmune ||
sarvakāryakṣamaṃ matvā tvāmekaṃ bhuvanatraye
||28||अहं भास्कर आयातो विप्ररूपेण सन्मुने ॥
सर्वकार्यक्षमं मत्वा त्वामेकं भुवनत्रये
tvayā pūrvaṃ surārthāya prapītaḥ payasāṃnidhiḥ ||
vātāpiśca tathā daityo bhakṣito dvijakaṇṭakaḥ
||29||त्वया पूर्वं सुरार्थाय प्रपीतः पयसांनिधिः ॥
वातापिश्च तथा दैत्यो भक्षितो द्विजकण्टकः
tasmādgatirbhavāsmākaṃ sāṃprataṃ munisattama ||
devānāmiha varṇānāṃ tvameva śaraṇaṃ yataḥ
||30||तस्माद्गतिर्भवास्माकं सांप्रतं मुनिसत्तम ॥
देवानामिह वर्णानां त्वमेव शरणं यतः
sūta uvāca
tacchrutvā sa munirviprā viśeṣeṇa praharṣitaḥ ||
arghyaṃ dattvā dineśāya tataḥ provāca sādaram
||31||तच्छ्रुत्वा स मुनिर्विप्रा विशेषेण प्रहर्षितः ॥
अर्घ्यं दत्त्वा दिनेशाय ततः प्रोवाच सादरम्
dhanyo'smyanugṛhītosmi yanme tvaṃ gṛhamāgataḥ ||
tasmādbrūhi kariṣyāmi tava vākyamakhaṃḍitam
||32||धन्योऽस्म्यनुगृहीतोस्मि यन्मे त्वं गृहमागतः ॥
तस्माद्ब्रूहि करिष्यामि तव वाक्यमखंडितम्
bhāskara uvāca
eṣa viṃdhyācalo'smākaṃ mārgamāvṛtya saṃsthitaḥ ||
sparddhayā girimukhyasya sumerormunisatama
||33||एष विंध्याचलोऽस्माकं मार्गमावृत्य संस्थितः ॥
स्पर्द्धया गिरिमुख्यस्य सुमेरोर्मुनिसतम
sāmādyairvividhopāyaistasmādenaṃ nivāraya ||
kālātyayo yathā na syādgaterbhaṃgastathā kuru
||34||सामाद्यैर्विविधोपायैस्तस्मादेनं निवारय ॥
कालात्ययो यथा न स्याद्गतेर्भंगस्तथा कुरु
agastya uvāca
ahaṃ te vārayiṣyāmi vardhamānaṃ kulācalam ||
svasthānaṃ gaccha tasmāttvaṃ sukhībhava divākara
||35||अहं ते वारयिष्यामि वर्धमानं कुलाचलम् ॥
स्वस्थानं गच्छ तस्मात्त्वं सुखीभव दिवाकर
tataḥ sa preṣitaste na bhāskarastīkṣṇadīdhitiḥ ||
svaṃ sthānaṃ prayayau hṛṣṭastamāmaṃtrya munīśvaram
||36||ततः स प्रेषितस्ते न भास्करस्तीक्ष्णदीधितिः ॥
स्वं स्थानं प्रययौ हृष्टस्तमामंत्र्य मुनीश्वरम्
agastyo'pi drutaṃ gatvā viṃdhyaṃ provāca sādaram ||
nyūnatāṃ vraja madvākyācchīghraṃ parvatasattama
||37||अगस्त्योऽपि द्रुतं गत्वा विंध्यं प्रोवाच सादरम् ॥
न्यूनतां व्रज मद्वाक्याच्छीघ्रं पर्वतसत्तम
dākṣiṇātyeṣu tīrtheṣu snāne jātādya me matiḥ ||
tavāyattā gire saiva tatkuruṣva yathocitam
||38||दाक्षिणात्येषु तीर्थेषु स्नाने जाताद्य मे मतिः ॥
तवायत्ता गिरे सैव तत्कुरुष्व यथोचितम्
sa tasya vacanaṃ śrutvā viṃdhyaḥ parvatasattamaḥ ||
abhajannimnatāṃ sadyo vinayena samanvitaḥ
||39||स तस्य वचनं श्रुत्वा विंध्यः पर्वतसत्तमः ॥
अभजन्निम्नतां सद्यो विनयेन समन्वितः
agastyo'pi samāsādya tasyāṃtaṃ dakṣiṇaṃ dvijāḥ ||
tvayaivaṃ saṃsthitenātha() sthātavyamityuvāca tam
||40||अगस्त्योऽपि समासाद्य तस्यांतं दक्षिणं द्विजाः ॥
त्वयैवं संस्थितेनाथ() स्थातव्यमित्युवाच तम्
yāvadāgamanaṃ mahyaṃ nātra kāryā vicāraṇā ||
no cecchāpaṃ pradāsyāmi yena saṃyāsyasi kṣayam
||4||यावदागमनं मह्यं नात्र कार्या विचारणा ॥
नो चेच्छापं प्रदास्यामि येन संयास्यसि क्षयम्
sa tatheti pratijñāya śāpādbhīto nagottamaḥ ||
na jagāma punarvṛddhiṃ tasyāgamanavāṃchayā
||42||स तथेति प्रतिज्ञाय शापाद्भीतो नगोत्तमः ॥
न जगाम पुनर्वृद्धिं तस्यागमनवांछया
so'pi tenaivamārgeṇa nivṛttiṃ na karoti ca ||
yāvadadyāpi vipreṃdrā dakṣiṇāṃ diśamāśrita taḥ
||43||सोऽपि तेनैवमार्गेण निवृत्तिं न करोति च ॥
यावदद्यापि विप्रेंद्रा दक्षिणां दिशमाश्रित तः
atha tatraiva cānīya lopāmudrāṃ munīśvaraḥ ||
samāhūya sahasrāṃśuṃ tataḥ provāca sādaram
||44||अथ तत्रैव चानीय लोपामुद्रां मुनीश्वरः ॥
समाहूय सहस्रांशुं ततः प्रोवाच सादरम्
tava vākyānmayā tyaktaḥ svāśramastīkṣṇadī dhite ||
tavārthe ca na gaṃtavyaṃ bhūyastatra kathaṃcana
||45||तव वाक्यान्मया त्यक्तः स्वाश्रमस्तीक्ष्णदी धिते ॥
तवार्थे च न गंतव्यं भूयस्तत्र कथंचन
tasmānmadvacanādbhāno caturdaśyāṃ madhau site ||
yanmayā sthāpitaṃ tatra liṃgaṃ pūjyaṃ hi tattva yā
||46||तस्मान्मद्वचनाद्भानो चतुर्दश्यां मधौ सिते ॥
यन्मया स्थापितं तत्र लिंगं पूज्यं हि तत्त्व या
bhāskara uvāca
evaṃ mune kariṣyāmi tava vākyādasaṃśayam ||
pūjayiṣyāmi talliṃgaṃ varṣāṃte svayameva hi
||47||एवं मुने करिष्यामि तव वाक्यादसंशयम् ॥
पूजयिष्यामि तल्लिंगं वर्षांते स्वयमेव हि
yo'nyo hi taddine liṃgaṃ pūjayiṣyati mānavaḥ ||
mama lokaṃ samāsādya sa bhaviṣyati muktibhāk
||48||योऽन्यो हि तद्दिने लिंगं पूजयिष्यति मानवः ॥
मम लोकं समासाद्य स भविष्यति मुक्तिभाक्
sūta uvāca
etasmātkāraṇāttatra bhagavāṃstīkṣṇadīdhitiḥ ||
caitraśuklacaturdaśyāṃ sāṃnidhyaṃ kurute sadā
||49||एतस्मात्कारणात्तत्र भगवांस्तीक्ष्णदीधितिः ॥
चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां सांनिध्यं कुरुते सदा
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭosmi dvijottamāḥ ||
bhūyo vadata vai kaścitsaṃdehaśce ddhṛdi sthitaḥ
||50||एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोस्मि द्विजोत्तमाः ॥
भूयो वदत वै कश्चित्संदेहश्चे द्धृदि स्थितः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye 'gastyāśramamāhātmyavarṇanaṃ nāma trayastriṃśattamo'dhyāyaḥ || 33 ||