tapaḥ śṛṇuṣva vipreṃdra vistareṇa mahāmate
brahmovāca
tapaḥ śṛṇuṣva vipreṃdra vistareṇa mahāmate ||
yasya śravaṇamātreṇa cāturmāsye', ghanāśanam
||1||तपः शृणुष्व विप्रेंद्र विस्तरेण महामते ॥
यस्य श्रवणमात्रेण चातुर्मास्येऽ, घनाशनम्
ṣoḍaśairupacāraiśca viṣṇoḥ pūjā sadā tapaḥ ||
tataḥ supte jagannāthe mahattapa udāhṛtam
||2||षोडशैरुपचारैश्च विष्णोः पूजा सदा तपः ॥
ततः सुप्ते जगन्नाथे महत्तप उदाहृतम्
karaṇaṃ paṃcayajñānāṃ satataṃ tapa eva hi ||
tannivedya harau caiva cāturmāsye mahattapaḥ
||3||करणं पंचयज्ञानां सततं तप एव हि ॥
तन्निवेद्य हरौ चैव चातुर्मास्ये महत्तपः
ṛtuyānaṃ gṛhasthasya tapa eva sadaiva hi ||
cāturmāsye hariprītyai tanniṣevyaṃ mahattapaḥ
||4||ऋतुयानं गृहस्थस्य तप एव सदैव हि ॥
चातुर्मास्ये हरिप्रीत्यै तन्निषेव्यं महत्तपः
satyavādastapo nityaṃ prāṇināṃ bhuvi durlabham ||
supte devapatau kurvannanaṃtaphalabhāgbhavet
||5||सत्यवादस्तपो नित्यं प्राणिनां भुवि दुर्लभम् ॥
सुप्ते देवपतौ कुर्वन्ननंतफलभाग्भवेत्
ahiṃsādiguṇānāṃ ca pālanaṃ satataṃ tapaḥ ||
cāturmāsye tyaktavairaṃ mahattapa udāradhīḥ
||6||अहिंसादिगुणानां च पालनं सततं तपः ॥
चातुर्मास्ये त्यक्तवैरं महत्तप उदारधीः
tapa eva mahanmartyaḥ paṃcāyatanapūjanam ||
cāturmāsye viśeṣeṇa hariprītyā samācaret
||7||तप एव महन्मर्त्यः पंचायतनपूजनम् ॥
चातुर्मास्ये विशेषेण हरिप्रीत्या समाचरेत्
nārada uvāca
paṃcāyatanasaṃjñeyaṃ kasyoktā sā kathaṃ bhavet ||
kathaṃ pūjā ca kartavyā vistareṇāśu tadvada
||8||पंचायतनसंज्ञेयं कस्योक्ता सा कथं भवेत् ॥
कथं पूजा च कर्तव्या विस्तरेणाशु तद्वद
brahmovāca
prātarmadhyāhnapūjāyāṃ madhye pūjyo raviḥ sadā ||
rātrau madhye bhaveccaṃdrastadvarṇakusumaiḥ śubhaiḥ
||9||प्रातर्मध्याह्नपूजायां मध्ये पूज्यो रविः सदा ॥
रात्रौ मध्ये भवेच्चंद्रस्तद्वर्णकुसुमैः शुभैः
vahnikoṇe tu heraṃbaṃ sarvavighnopaśāṃtaye ||
raktacaṃdana puṣpaiśca cāturmāsye viśeṣataḥ
||10||वह्निकोणे तु हेरंबं सर्वविघ्नोपशांतये ॥
रक्तचंदन पुष्पैश्च चातुर्मास्ये विशेषतः
nairṛtaṃ dalamāsthāya bhagavānduṣṭadarpahā ||
gṛhasthasya sadā śatruvināśaṃ vidadhāti saḥ
||11||नैर्ऋतं दलमास्थाय भगवान्दुष्टदर्पहा ॥
गृहस्थस्य सदा शत्रुविनाशं विदधाति सः
nairṛtyakoṇagaṃ viṣṇuṃ pūjayetsarvadā budhaḥ ||
sugandhacaṃdanaiḥ puṣpairnaivedyaiścātiśobhanaiḥ
||12||नैर्ऋत्यकोणगं विष्णुं पूजयेत्सर्वदा बुधः ॥
सुगन्धचंदनैः पुष्पैर्नैवेद्यैश्चातिशोभनैः
gotrajā vāyukoṇe tu pūjanīyā sadā budhaiḥ ||
putrapautrapravṛddhyarthaṃ sumanobhirmanoharaiḥ
||13||गोत्रजा वायुकोणे तु पूजनीया सदा बुधैः ॥
पुत्रपौत्रप्रवृद्ध्यर्थं सुमनोभिर्मनोहरैः
aiśāne bhagavānrudraḥ śvetapuṣpaiḥ sadā'rcitaḥ ||
apamṛtyuvināśāya sarvadoṣāpanuttaye
||14||ऐशाने भगवान्रुद्रः श्वेतपुष्पैः सदाऽर्चितः ॥
अपमृत्युविनाशाय सर्वदोषापनुत्तये
jāgarti mahimā yasya brahmādyairnaiva likhyate ||
paṃcāyatanametaddhi pūjyate gṛhamedhibhiḥ
||15||जागर्ति महिमा यस्य ब्रह्माद्यैर्नैव लिख्यते ॥
पंचायतनमेतद्धि पूज्यते गृहमेधिभिः
tapa etatsadā kāryaṃ cāturmāsye mahāphalam ||
parvakāleṣu sarveṣu dānaṃ deyaṃ tapaḥ sadā ||
cāturmāsye viśeṣeṇa tadanaṃtaṃ prajāyate
||16||तप एतत्सदा कार्यं चातुर्मास्ये महाफलम् ॥
पर्वकालेषु सर्वेषु दानं देयं तपः सदा ॥
चातुर्मास्ये विशेषेण तदनंतं प्रजायते
śaucaṃ tu dvividhaṃ grāhyaṃ bāhyamābhyaṃtaraṃ sadā ||
jalaśaucaṃ tathā bāhyaṃ śraddhayā cāṃtaraṃ bhavet
||17||शौचं तु द्विविधं ग्राह्यं बाह्यमाभ्यंतरं सदा ॥
जलशौचं तथा बाह्यं श्रद्धया चांतरं भवेत्
idriyāṇāṃ grahaḥ kāryastapaso lakṣaṇaṃ param ||
nivṛttyeṃdriyalaulyaṃ ca cāturmāsye mahattapaḥ
||18||इद्रियाणां ग्रहः कार्यस्तपसो लक्षणं परम् ॥
निवृत्त्येंद्रियलौल्यं च चातुर्मास्ये महत्तपः
indriyāśvānsanniyamya satataṃ sukhamedhate ||
narake pātyate prāṇaistairevotpathagāmibhiḥ
||19||इन्द्रियाश्वान्सन्नियम्य सततं सुखमेधते ॥
नरके पात्यते प्राणैस्तैरेवोत्पथगामिभिः
mamatārūpiṇīṃ grāhīṃ duṣṭāṃ nirbhartsya nigrahet ||
tapa eva sadā puṃsāṃ cāturmāsye'dhigauravam
||20||ममतारूपिणीं ग्राहीं दुष्टां निर्भर्त्स्य निग्रहेत् ॥
तप एव सदा पुंसां चातुर्मास्येऽधिगौरवम्
kāma eṣa mahāśatrustamekaṃ nirjayeddṛḍham ||
jitakāmā mahātmānastairjitaṃ nikhilaṃ jagat
||21||काम एष महाशत्रुस्तमेकं निर्जयेद्दृढम् ॥
जितकामा महात्मानस्तैर्जितं निखिलं जगत्
etacca tapaso mūlaṃ tapaso mūlameva tat ||
sarvadā kāmavijayaḥ saṃkalpavijayastathā
||22||एतच्च तपसो मूलं तपसो मूलमेव तत् ॥
सर्वदा कामविजयः संकल्पविजयस्तथा
tadeva hi paraṃ jñānaṃ kāmo yena prajāyate ||
mahattapastadevāhuścātumāsye phalottamam
||23||तदेव हि परं ज्ञानं कामो येन प्रजायते ॥
महत्तपस्तदेवाहुश्चातुमास्ये फलोत्तमम्
lobhaḥ sadā parityājyaḥ pāpaṃ lobhe samāsthitam ||
tapastasyaiva vijayaścāturmāsye viśeṣataḥ
||24||लोभः सदा परित्याज्यः पापं लोभे समास्थितम् ॥
तपस्तस्यैव विजयश्चातुर्मास्ये विशेषतः
mohaḥ sadā'vivekaśca varjanīyaḥ prayatnataḥ ||
tena tyakto naro jñānī na jñānī mohasaṃśrayāta
||25||मोहः सदाऽविवेकश्च वर्जनीयः प्रयत्नतः ॥
तेन त्यक्तो नरो ज्ञानी न ज्ञानी मोहसंश्रयात
mada eva manuṣyāṇāṃ śarīrastho mahāripuḥ ||
sadā sa eva nigrāhyaḥ supte deve viśeṣataḥ
||26||मद एव मनुष्याणां शरीरस्थो महारिपुः ॥
सदा स एव निग्राह्यः सुप्ते देवे विशेषतः
mānaḥ sarveṣu bhūteṣu vasatyeva bhayāvahaḥ ||
kṣamayā taṃ vinirjitya cāturmāsye guṇādhikaḥ
||27||मानः सर्वेषु भूतेषु वसत्येव भयावहः ॥
क्षमया तं विनिर्जित्य चातुर्मास्ये गुणाधिकः
mātsaryaṃ nirjayetprājño mahāpātakakāraṇam ||
cāturmāsye jitaṃ tena trailokyamamaraiḥ saha
||28||मात्सर्यं निर्जयेत्प्राज्ञो महापातककारणम् ॥
चातुर्मास्ये जितं तेन त्रैलोक्यममरैः सह
ahaṃkārasamākrāṃtā munayo vijiteṃdriyāḥ ||
dharmamārgaṃ parityajya kurvatyunmārgajāṃ kriyām
||29||अहंकारसमाक्रांता मुनयो विजितेंद्रियाः ॥
धर्ममार्गं परित्यज्य कुर्वत्युन्मार्गजां क्रियाम्
ahaṃkāraṃ parityajya satataṃ sukhamāpnuyāt ||
cāturmāsye viśeṣeṇa tasya tyāge mahāphalam
||3||अहंकारं परित्यज्य सततं सुखमाप्नुयात् ॥
चातुर्मास्ये विशेषेण तस्य त्यागे महाफलम्
etaddhi tapaso mūlaṃ yadetanmanasastyajet ||
tyakteṣveteṣu sarveṣu para brahmamayo bhavet
||31||एतद्धि तपसो मूलं यदेतन्मनसस्त्यजेत् ॥
त्यक्तेष्वेतेषु सर्वेषु पर ब्रह्ममयो भवेत्
prathamaṃ kāyaśuddhyarthaṃ prājāpatyaṃ samācaret ||
śayane devadevasya viśeṣeṇa mahattapaḥ
||32||प्रथमं कायशुद्ध्यर्थं प्राजापत्यं समाचरेत् ॥
शयने देवदेवस्य विशेषेण महत्तपः
harestu śayane nityamekāṃtaramu poṣaṇam ||
yaḥ karoti naro bhaktyā na sa gacchedyamālayam
||33||हरेस्तु शयने नित्यमेकांतरमु पोषणम् ॥
यः करोति नरो भक्त्या न स गच्छेद्यमालयम्
harisvāpe naro nityamekabhaktaṃ samācaret ||
divasedivase tasya dvādaśāhaphalaṃ labhet
||34||हरिस्वापे नरो नित्यमेकभक्तं समाचरेत् ॥
दिवसेदिवसे तस्य द्वादशाहफलं लभेत्
cāturmāsye naro yastu śākāhāraparo yadi ||
puṇyaṃ kratusahasrāṇāṃ jāyate nātra saṃśayaḥ
||35||चातुर्मास्ये नरो यस्तु शाकाहारपरो यदि ॥
पुण्यं क्रतुसहस्राणां जायते नात्र संशयः
cāturmāsye naro nityaṃ cāṃdrāya ṇavrataṃ caret ||
ekaikamāse tatpuṇyaṃ varṇituṃ naiva śakyate
||36||चातुर्मास्ये नरो नित्यं चांद्राय णव्रतं चरेत् ॥
एकैकमासे तत्पुण्यं वर्णितुं नैव शक्यते
supte deve ca pārākaṃ yaḥ karoti viśuddhadhīḥ ||
nārī vā śraddhayā yuktā śatajanmāgha nāśanam
||37||सुप्ते देवे च पाराकं यः करोति विशुद्धधीः ॥
नारी वा श्रद्धया युक्ता शतजन्माघ नाशनम्
kṛcchrasevī bhavedyastu supte deve janārdane ||
pāparāśiṃ vinirdhūya vaikuṇṭhe gaṇatāṃ vrajet
||38||कृच्छ्रसेवी भवेद्यस्तु सुप्ते देवे जनार्दने ॥
पापराशिं विनिर्धूय वैकुण्ठे गणतां व्रजेत्
taptakṛcchraparo yastu supte deve janārdane ||
kīrtiṃ saṃprāpya vā putraṃ viṣṇusāyujyatāṃ vrajet
||39||तप्तकृच्छ्रपरो यस्तु सुप्ते देवे जनार्दने ॥
कीर्तिं संप्राप्य वा पुत्रं विष्णुसायुज्यतां व्रजेत्
dugdhāhāraparo yastu cāturmāsye'bhijāyate ||
tasya pāpasahasrāṇi vilayaṃ yāṃti dehinaḥ
||40||दुग्धाहारपरो यस्तु चातुर्मास्येऽभिजायते ॥
तस्य पापसहस्राणि विलयं यांति देहिनः
mitānnāśanakṛddhīraścāturmāsye naro yadi ||
nirdhūya sakalaṃ pāpaṃ vaikuṇṭhapadamāpnuyāt
||41||मितान्नाशनकृद्धीरश्चातुर्मास्ये नरो यदि ॥
निर्धूय सकलं पापं वैकुण्ठपदमाप्नुयात्
ekānnāśanakṛnmartyo na rogairabhi bhūyate ||
akṣāralavaṇāśī ca cāturmāsye na pāpabhāk
||42||एकान्नाशनकृन्मर्त्यो न रोगैरभि भूयते ॥
अक्षारलवणाशी च चातुर्मास्ये न पापभाक्
kṛtāhāro mahāpāpairnirmukto jāyate dhruvam ||
harimuddiśya māseṣu caturṣu ca na saṃśayaḥ
||43||कृताहारो महापापैर्निर्मुक्तो जायते ध्रुवम् ॥
हरिमुद्दिश्य मासेषु चतुर्षु च न संशयः
kandamūlāśanakaraḥ pūrvajānsaha cātmanā ||
uddhṛtya narakādghorādyāti viṣṇusalokatām
||44||कन्दमूलाशनकरः पूर्वजान्सह चात्मना ॥
उद्धृत्य नरकाद्घोराद्याति विष्णुसलोकताम्
nityāṃbuprāśanakaraścāturmāsye yadā bhavet ||
dinedine'śvamedhasya phalamāpnotyasaṃśayam
||45||नित्यांबुप्राशनकरश्चातुर्मास्ये यदा भवेत् ॥
दिनेदिनेऽश्वमेधस्य फलमाप्नोत्यसंशयम्
śītavṛṣṭisaho yastu cāturmāsye naro bhavet ||
hariprītyai jagannāthastasyātmānaṃ prayacchati
||46||शीतवृष्टिसहो यस्तु चातुर्मास्ये नरो भवेत् ॥
हरिप्रीत्यै जगन्नाथस्तस्यात्मानं प्रयच्छति
mahāpārākasaṃjñaṃ tu mahattapa udāhṛtam ||
māsaikamupavāsena sarvaṃ pūrṇaṃ prajāyate
||47||महापाराकसंज्ञं तु महत्तप उदाहृतम् ॥
मासैकमुपवासेन सर्वं पूर्णं प्रजायते
devasvāpadinādau tu yāvatpavitradvādaśī ||
pavitradvādaśīpūrvaṃ yāvacchravaṇadvādaśī
||48||देवस्वापदिनादौ तु यावत्पवित्रद्वादशी ॥
पवित्रद्वादशीपूर्वं यावच्छ्रवणद्वादशी
mahāpārākametaddhi dvitīyaṃ parikīrtitam ||
śravaṇadvādaśīpūrvaṃ prāptā cāśvinadvādaśī
||49||महापाराकमेतद्धि द्वितीयं परिकीर्तितम् ॥
श्रवणद्वादशीपूर्वं प्राप्ता चाश्विनद्वादशी
mahāpārāka tṛtīyaṃ prājñaiśca samudāhṛtam ||
āśvinadvādaśī cādau prāptā devasubodhinī
||50||महापाराक तृतीयं प्राज्ञैश्च समुदाहृतम् ॥
आश्विनद्वादशी चादौ प्राप्ता देवसुबोधिनी
mahāpārākametaddhi caturthaṃ parikathyate ||
eteṣāmekamapi ca nārī vā puruṣo'pi vā
||51||महापाराकमेतद्धि चतुर्थं परिकथ्यते ॥
एतेषामेकमपि च नारी वा पुरुषोऽपि वा
yaḥ karoti naro bhaktyā sa ca viṣṇuḥ sanātanaḥ ||
idaṃ ca sarvatapasāṃ mahattapa udāhṛtam
||52||यः करोति नरो भक्त्या स च विष्णुः सनातनः ॥
इदं च सर्वतपसां महत्तप उदाहृतम्
duṣkaraṃ durlabhaṃ loke cāturmāsye makhādhikam ||
divasedivase tasya yajñāyutaphalaṃ smṛtam
||53||दुष्करं दुर्लभं लोके चातुर्मास्ये मखाधिकम् ॥
दिवसेदिवसे तस्य यज्ञायुतफलं स्मृतम्
mahattapa idaṃ yena kṛtaṃ jagati durlabham ||
idameva mahāpuṇyamidameva mahatsukham ||
idameva paraṃ śreyo mahāpārākasevanam
||54||महत्तप इदं येन कृतं जगति दुर्लभम् ॥
इदमेव महापुण्यमिदमेव महत्सुखम् ॥
इदमेव परं श्रेयो महापाराकसेवनम्
nārāyaṇo vaseddehe jñānaṃ tasya prajāyate ||
jīvanmuktaḥ sa bhavati mahāpātakakārakaḥ
||55||नारायणो वसेद्देहे ज्ञानं तस्य प्रजायते ॥
जीवन्मुक्तः स भवति महापातककारकः
tāvadgarjaṃti pāpāni narakāstāvadeva hi ||
tāvanmāyāsahasrāṇi yāvanmāso pavāsakaḥ
||56||तावद्गर्जंति पापानि नरकास्तावदेव हि ॥
तावन्मायासहस्राणि यावन्मासो पवासकः
cāturmāsyupavāsī yo yasya prāṃgaṇiko bhavet ||
so'pi hatyāsahasrāṇi tyaktvā niṣkalmaṣo bhavet
||57||चातुर्मास्युपवासी यो यस्य प्रांगणिको भवेत् ॥
सोऽपि हत्यासहस्राणि त्यक्त्वा निष्कल्मषो भवेत्
ya idaṃ śrāvayenmartyo yaḥ paṭhetsatataṃ svayam
||58||य इदं श्रावयेन्मर्त्यो यः पठेत्सततं स्वयम्
so'pi vācaspatisamaḥ phalaṃ prāpnotyasaṃśayam
||59||सोऽपि वाचस्पतिसमः फलं प्राप्नोत्यसंशयम्
idaṃ purāṇaṃ paramaṃ pavitraṃ śṛṇvangṛṇanpāpaviśuddhihetu ||
nārāyaṇaṃ taṃ manasā vicintya mṛto'bhigacchatyamṛtaṃ surādhikam
||60||इदं पुराणं परमं पवित्रं शृण्वन्गृणन्पापविशुद्धिहेतु ॥
नारायणं तं मनसा विचिन्त्य मृतोऽभिगच्छत्यमृतं सुराधिकम्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śeṣaśāyyupākhyāne brahmanāradasaṃvāde cāturmāsyamāhātmye tapomahimāvarṇanaṃ nāmāṣṭatriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 238 ||